detalj slike: KRK Art dizajn

PREPOZNAVANjE UMETNOSTI (3)

Dr SIMO JELAČA

ISLAMSKA UMETNOST

Godine 610 Muhammed Ibn Abdullah počinje da propoveda verovanje u jednog boga (Islam) u Meki. Godine 622 on beži u Medinu i tu osniva prvu versku zajednicu. Od tada počinje islamski kalendar. Islamska religija širila se brzo i za prvih sto godina osvojila je sve islamske narode.

Islamska, ili muslimanska umetnost počela je sa dinastijom Omajada (661-750). U tom periodu podižu se džamije sa minaretom. Dekorisane su mozaik molitvama. Od XI veka Al-Mahdi i Al-Mohadi prihvataju mavarski stil. Turci Seldžuci i Al-Mahadi u Iranu i Egiptu uspostavljaju bližu vezu u umetnosti. Prave se minijature i tepisi, tehnikom koja dostiže vrhunac. U arhitekturi se oseća sinteza iskustva u doba Osmanskog carstva.

Islamska umetnost iskazivala se uglavnom u arhitekturi i primenjenoj umetnosti. Slikarstvo i Skulptura prikazivali su se beskorisnim. U Jugoslaviji su Turci uneli svoju kulturu 1371 godine. Među najstarije spomenike spada džamija Murata II, u Skoplju, a najlepša je džamija Gazi-Hustrev-beg u Sarajevu, iz XVI veka.

Arhitektura

Za islamsku umetnost najviši uticaj imala je vera, svakodnevna molitva i hodočašće u Meki. Od VII do IX veka islamsko carstvo obuhvatalo je Siriju, Mesopotamiju, Iran, Severnu Afriku, Egipat i Španiju. Prestonica svih bila je Medina, Damask, pa Bagdad. Značajniji spomenici ovoga dela su džamije u Jerusalimu, u Damasku, pa u Kairu, i najzad u Marrakešu. Od XVI veka u islamu dominiraju Turci, sa sedištem u Carigradu (Aja Sofija). Drugo snažno žarište stvoreno je u Indiji (Akbarova džamija i Tadž Mahal u Agri).

Osnovna odlika islamske arhitekture je vezanost za tlo i ljudska figura, konstrukcije su joj ulepšane uklesanim detaljima. Turci i Mongoli naglašavaju značaj vrta. Usklađivali su objekte sa prirodom. Skoro u svim umetnostima usklađivali su luk i kupolu. U Samari (Irak) izgrađena je džamija ‘’Spirala’’ sa spoljašnim stepeništem. Ni jedna umetnost nema toliku raznovrsnost lukova kao islamska. Turkmeni su pokrivali lukove sa krovom. Posle zauzimanja Carigrada (1453) Osmanlije razvijaju harmoničan sistem kupola. Tipičan islamski arhitektonski motiv su stalaktiti. Taj motiv je ukrasan, a ne funkcionalan elemenat.

Islamske palate podizane su i u pustinjama, mada su u gradovima najčešće uz džamije. Druge javne građevine su konaci ili hanovi za odmor, sa kupatilima, bolnicma i bazarima. Sakralnu arhitekturu odlikuju objekti džamija, minareta, medresa, utvrđeni manastiri i mauzoleji. Musliman se može moliti gde god se nalazi, ali je poželjno zajedno i na mestu za obrede. Petkom u podne obavezan je zajednički propoved. Prva arapska dinastija Omajada prenela je prestonicu u Damask, a Arapi su tada došli u dodir sa vizantijskom civilizacijom, od koje su prihvatili model bazilike. Sve džamije okrenute u pravcu Meke. Turci grade po četiri minareta na uglovima džamija, a u Egiptu samo jedan. Medresa se u Persiji razvila kao škola, u kojoj se uči Kuran (sveta knjiga islama). Tipičan primer džamije je Prva osmanska džamija Ahmedija I u Istambulu.

Dekoracija i umetničko zanastvo

Postoji autentična veza celokupne islamske umetnosti među nomadskim narodima. Beduini, Turci i Mongoli teže ka apstraktnosti. U islamskim dekorativnim motivima nalaze se grčki, rimski, kao i elementi stepskih naroda Azije. Isti motivi koriste se i za tepihe i za poveze knjiga. Kaligrafija se koristi kao ukras. Šahovska polja i geometrijske slike koriste se za tekstil i keramiku. Često se koriste biljni motivi kombinovani sa citatima iz Kurana. Arapsko pismo pogodno je za dekoraciju, a često se koristi ime Alaha sa motivima ptica, brodića, lampi, mitskih životinja. Turci, ljubutelji vrtova, razvili su cveće i palmino lišće.

Plastika

U okviru ukrašavanja u islamu pažnju privlači obrada metala. Islamski motivi interesuju sve umetnike, gde se koriste razne tehnike: izdubljivanje, livenje i iskucavanje. Često se obrađuje srebro u vidu malih figura. Glavni centri za inkrastaciju su Kairo, Mosul i Damask. Umetnici u tim centrima imaju svoje škole. Oni prave specijalne lampe za džamije, pultove za Kuran itd, kao i kućne predmete. Kod njih se oseća uticaj mongolske umetnosti, naročito kod šlemova, štitova, sablji i ratnih sekira. Islamski jatagani rade se u Heratu i u radionicama Indije i Turske. Zlato se utiskuje u sjajne knjižne poveze, a u primeni je i slonovača, po ugledu na vizantijske uzore. Rasprostranjeno je drvorezbarenje, prvenstveno kao ukras vrta. Obrada drveta najviše se koristi u Egiptu i Persiji. Druga vrsta izrade ukrasa je obrada stakla, sa emajlom, kao i kristalno staklo za izradu graviranih ibrika. To se radi tehnikom duvanja stakla u kalupima i brušenjem kristala. U Siriji se radi pozlaćivanje stakla.

Keramika

Islamska keramika je između antičke i evropske keramike, veoma kompletna umetnost. Još su stari Egipćani poznavali tehniku pomoću vatre i glaziranja, a Mesopotamija je koristila emajliranje keramike na niskoj temperaturi - majolika. Na prvom mestu keramički predmeti proizvode se za arhitektonsku dekoraciju i grnčariju. To se prvo radilo u Persiji, u Samari i Suzi. Ta keramika imitira kineski porcelan. Tipični su pehari i tanjiri, koji su pravljeni u Samarkandu. U starom Kairu rađena je emajlirana keramika s’plavom dekoracijom na svetloj podlozi. U Iranu su primenjene i kobaltne boje za glazuru. Za oblaganje spomenika koristile su se keramičke pločice u mozaiku sa ukrasima. Keramička umetnost pokušala je da podržava islamski slikarski realizam, uz uticaj Kine. Danas je veoma cenjena otomanska keramika, naročito na velikim zidnim pločicama s’cvetnim ukrasima, po ugledu na kineske primere.

Minijatura

U islamskom svetu knjiga je bila najomiljenija i svaki vernik imao je Kuran, a i javne biblioteke bile su veoma bogate. Kaligrafijska umetnost je bila veoma razvijena. Minijaturisti su radili u službi vladara i sultana, pokrovitelja škola. Prvi značajniji centri formirani su u Mosulu i Bagdadu. Knjige su ukrašavane minijaturama, figure su brižno ucrtavane, a minijaturiste su potsticali Kinezi. Među minijaturistima umetnicima najpoznatiji je Behzad, koji je obrađivao islamske motive iranskog stila. Safavidska minijatura je uticala na izradu tepiha. Dekorativnost dostiže čudesnu vizuelnost. Minijatura Indije dostiže veću realnost pod uticajem evropskog slikarstva. Kineska umetnost potstakla je islamsku umetnost u celini, koja je tada dostigla nedostižne visine, doprinoseći sazrevanju sjajne indo-persijske civilizacije.

Tepisi

Izrada tepiha i ćilibarske veštine pripadaju pra-istoriji. Ovaj zanat razvio se kod nomadskih naroda (Persija, Avganistan, Mala Azija, Kavkaz). Odatle tehnika izrade tepiha preneta je u Kinu, Turkestan i Jugoistočnu Evropu i Afriku. U početku ćilimima su prekrivani zidovi svetilišta. Muslimanski vernici prostirali su ih i na njima se molili. Najznačajniji potstrek ove umetnost dobila je Persija, gde je ostvaren izvanredan kvalitet. Iz Persije zanatlije su išli u Indiju da tamo rade na proizvodnji tepiha.

Svi tepisi imaju borduru, kao okvir, centralno polje podeljeno u više kvadrata sa ukrasnim motivima. Karakteristični su tepisi za molitvu. Zavisno od tehnike izrade tepihi se dele u tri vrste: s’čvorovima, tkani i s’lančićima. Gustina čvorova varira zavisno od grupa i komada, a kreću se od 1500 do 3000 po metru kvadratnom za vunene, i 4000 do 8000 za tepihe od vune i svile. Svaki kraj, pleme i grad ima svoje specifične motive, boje, vrstu vune i način izrade. Persijski ćilimi su vrlo kvalitetni sa izvanrednim figurama, ukrašeni cvećem. Najznačajniji centri su: Herat, Isfahan, Kaskan, Kirman, Tabriz. U Indiji se tepsi tkaju u centrima : Agra, Lahor i Amritsar. 

PODELITE OVAJ TEKST NA: