detalj slike: KRK Art dizajn

PREPOZNAVANjE UMETNOSTI (4)

Dr SIMO JELAČA

GRČKA UMETNOST

Grci, ili Heleni, kako su sami sebe nazivali, sastoje se iz više plemena koja su imala isti jezik, iste bogove i zajedničku svest da su im svima isti pretci. Pripadaju zajednici indoevropskih naroda i srodnici su Latina, Germana, Persijanaca i Indijaca.

Helenska plemena stigla su na južni deo Balkanskog poluostrva, između drugog i prvog milenijuma p.n.e. Vremenom su se nastanjivali i na Siciliji, Južnoj Italiji, u Španiji, na obalama Male Azije i Južne Rusije. Svi su ostali jedinstveni i stvorili izvanredna ostvarenja još oko petog veka p.n.e.

Arhitektura

Grčka arhitektura datira još od razdoblja nazvanog ‘’Grčki srednji vek’’. Podržavali su prostrana utvrđenja Ahajaca, sa ostrva Krita, na koja su uticale asirska i egipatska civilizacije. Grci su, međutim, stvorili sopstveni svet arhitekture. Svoje građevine su zasnovali na mikenskom drevnom hramu sa stubovima, čime su stvorili temelje umetnosti dugoj preko dva milenijuma. Za arhitekturu, skulpturu i slikarstvo Grci su postavili pravila. Sistem je odabrao stub i gredu kao osnovu konstrukcije. Time su utvrđeni tipovi zgrada. Hramovi u Grčkoj bili su predmet teorijskih istraživanja. Osnovu je čnila pravougaona prostorija sa stubovima okolo, primer je Posejdonov hram Dorskog stila (peti vek p.n.e.). U izuzetnim slučajevima prostorija je bila kružna. Zid i stubovi prihvatali su težinu krova i kamenih blokova, odnosno celokupnu težinu građevine. Sistemi spajanja elemenata bili su Dorski i Jonski. Partenon, najlepši hram dorskog stila, podignut je u jonskom centru Atine. Tri stila i njihove modifikacije predstavljaju osnov za razumevanje grčke arhitekture.

Za kasniji razvoj arhitekture dorski stil je preuzeo primat. Završni deo stuba zove se kapitol, koji se vezuje sa krovom. Stub jonskog stila ima jednaku debljinu do ⅓ visine, a odatle se smanjuje do kapitola.

Stubovi jonski i dorski razlikuju se u obradi, naročito kapitola. Strukturalno jonski kapitol je bio manje praktičan od dorskog. Ova dva stila razlikovala su se i u bazi stubova. U jonskom stilu baza je bila važna komponenta. Jonski i dorski stil razlikovali su se i u dimenzijama. Grčki hramovi bili su upečatljivi zbog spoljneg izgleda, unutrašnjost je bila samo kao zatvorena kutija, kameni sef. Korintski stil je samo dekorativnija varijanta jonskog stila. Njegove novine sastojale su se u bogato ukrašenoj bazi stuba i novom obliku kapitola, u obliku zvona. Grci ga nisu mnogo primenjivali, ali bio je u modi u Rimu. Klasična grčka arhitektura počela je u IX veku p.n.e., a najviši domet dostigla je u V veku p.n.e. izgradnjom na atinskom Akropolju. Grčke stilove prihvatile su i mnoge civilizacije, kao osnove sopstvene arhitekture. Dorski stilovi bili su masivniji od jonskih i gušće raspoređeni. Stilovi su u stvari spoljna dekoracija. Treći stil, Korintski, je u stvari varijacuja jonskog stila. Varijacije kod korintskog stila bogatija je baza, a i kapitol. Otuda je korintski stil dekorativniji od prethodna dva. Po tome su ga Grci koristili samo za manja zdanja. Pre pojave korintskog stila na jonskom stilu uvedena je Karijatida, stub statua žene.

U grčkoj arhitekturi veliku ulogu igra pozoriste, tragedije i komedije, bile su kod Helena najveće manifestacije, početak dramske umetnosti. Za ta izvođenja odabran je spoljni prostor padina brega. Sedišta za gledaoce postavljena su u obliku polukruga prema središnom delu. Taj središni deo mogao je biti kružan ili polukružan. Taj prostor Rimljani su pretvarali u amfiteatar. Rimljani su pozorište odvajali od brega, oni su pravili kružno stepenište. Grčko pozorište otvoreno prema prirodi, ostaje kao znamenito ostvarenje u arhitekturi. Stubovi građevina, dorski, jonski i korintski promenuli su svoje proporcije.

Skulptura

Mnoge od originalnih grčkih skulptura su opljačkane, kao što je Velika statua Atene u zlatu i slonovači, koju je Fidija naručio za unutrašnjost Pantenona. Sačuvane su mnoge kopije, mermerne i bronzane kopije, i druge su gubile originalnost. Umetničko nasledstvo Grka prevazilazi celokupno umetničko nasledstvo i stvaralaštvo mnogih ljudskih kultura. Grčka skulptura ranijeg doba vezana je sa tadašnjom arhitekturom. Grčki bogovi, različito od Egipta i Persije, zamišljeni su kao čovek sa ljudskim osobinama, bez nedostataka. Podelili su ih prema starosti ljudi (kao dečak,15-16 godina), kao zreo čovek u punoj snazi, ljupka mlada devojka i ozbiljna žena. Deca i starci nisu predstavljani u skulpturi. U grčkoj skulpturi poznata su imena umetnika. Na primer Praksital, čija ljubavnica je bila Frina iz Tebe, prvi je prikazao nagu ženu. Grčki umetnici pravili su skulpture u kamenu i mermeru. Slede figure boga Apolona. Skulpture žena sa kosom i haljinama, mnogo teže za izradu, bile su napredak u izradi skulptura. Najreprezentativnije delo smatra se kočijaš iz Delfa, sačuvano u originalu, u bronzi, oko 475 godine p.n.e. Sa izvanrednim naborima na odeći. Do polovine V veka p.n.e. Grci su dostigli vrhunac u skulpturi, pravo savršenstvo. Poliklet je utvrdio tačne odnose ljudskog tela, koji se moraju održavati u izradi skulpture. Grčki skulptori ističu mišiće na skulpturama. Najveći grčki skulptor smatra se Fidija. Skulpture su obično predstavljene u grupama, a ne kao pojedinačne figure. Grčke skulpture očaravaju gledaoce lepotom i kao celina.

Slikarstvo

Pored arhitekture i skulpture Grci su se isticali i u slikarstvu, u izradi nakita, keramike, kovanju novca i obradi metala. Svi su se držali staza koje su utabali arhitekte i vajari. Od grčkog slikarstva malo je ostalo. Grčko slikarstvo bilo je napredno kao i arhitektura i skulptura. Slika grožđa, koju je naslikao Zeuksis, bila je toliko verna da su je ptice stalno kljucale. Slikari su najčešće slikali na vazama od keramike. Grčke vaze bile su veoma cenjene na tržištu, zahvaljujući dekoraciji. Vaze za nošenje vode imale su po tri drške, jedna za držanje dok se puni i dve za podizanje. Mnoge vaze služile su samo kao suveniri za ukras. Prve oslikane vaze potiču iz VIII i VII veka p.n.e. One imaju karakterističnu geometrijsku dekoraciju. Rađene su na Rodosu, a od sredine VI veka p.n.e. u Atini. Atinske vaze smatraju se najlepšim. Oko 500 godina p.n.e. vaze su rađene crne sa figurama na njima u crvenoj boji.

Tipovi stubova grčke arhitekture

PODELITE OVAJ TEKST NA: