detalj slike: KRK Art dizajn

 MOĆ UMETNOSTI U BURNOM VEKU SRPSKE ISTORIJE

 (Laura Barna: Frau Beta, HERAedu, Beograd, 2025)

Dr Slobodanka Šarenac

U prelomnom veku srpske istorije, u periodu ubrzane modernizacije države, paralelno sa jačanjem državnih i kulturnih institucija, i umetnost je polako, postajala deo neizostavnih promena, koje su Srbiji davale novo i drugačije lice. Između patrijarhalne vezanosti za tradiciju i težnje za promenom , vekovi su se sustizali, u pregalačkom radu, i često prekidanim umetničkim vizijama pojedinaca, u njihovoj želji da preskoče duge periode ropstva i stradanja, crpeći praiskonsku snagu rodnog tla, naslućujući, ponekad, instinktivno, umetnički definisane pravce, ili asimilujućiu vlastitom izrazu, lična i kolektivna iskustva sa evropskim nasleđem. O vremenu nacionalnog zanosa, umetničkog nadahnuća, nesvakidašnjeg spoja izvorne snage srpskog tla, arhaičnih naslaga i slojeva kulture, i umetnički oblikovanog izraza, ispisujući stranice kulturne istorije, u burnom veku promena, u ličnoj istoriji jedne žene, Bete Vukanović, na inovativan, simbolički pregnantan, a opet, prepoznatljiv način , govori nam novi roman Laure Barne, Frau Beta.

Ovaj, po redu, trinaesti roman, Laure Barne, pripada skupini romana o znamenitim ličnostima srpske umetnosti i kulture, predstavljenim u sintetičkom pregledu srpske kulturne istorije, istorije Beograda kao središta kulturnog života, prelomnih istorijskih događaja, koji su se reflektovali u umetnosti i kulturi, trajno je obeležavajući. Dokumentarni sloj romana asimiluje značajne događaje iz srpske kulturne istorije i veliku ulogu bračnog para Vukanović na uspostavljanju umetničkog života u Beogradu i Srbiji, počev od prve umetničke izložbe u Domu Narodne skupštine, preko rada u Srpskoj crtačkoj i slikarskoj školi, i kasnijeg Betinog samostalnog umetničkog i pedagoškog rada u Kraljevskoj umetničkoj školi, kao preteči Akademije likovnih umetnosti, do poslednjih godina života, takođe, posvećenih umetnosti. Protkan je meditativnim pasažima, estetičkim prosedeima, simboličkim, i fantastičkim podtekstom, vešto uklopljenim sižeom otkrivanja tajne misteriozne slike, posredujući slojevitu konfiguraciju dela, ali i sugestivnog poetičkog plana, obremenjenog ključnim pitanjem odnosa umetnosti i stvarnosti, svesnim autopoetičkim uplivom, iako ne u duhu postmodernih poetičkih strategija.

 Roman Frau Beta donosi upečatljivu povest o Babeti Bahmajer, slikarki Beti Vukanović, Nemici, koja je zavolela srpski narod i Srbiju, nesebično im služila, i ostavila neizbrisiv trag u kulturnoj istoriji Srba. Sklapa se kombinovanjem različitih tehnika pripovedanja, koje se menjaju u poliperspektivnosti strukture tri poglavlja, nejednaka po obimu, i autopetički intoniranom epilogu romana. Intimni, lični zapis u formi dnevnika, koji ostavljaju dve žene, Radunka i Stanka, predstavlja uvod u glavni deo priče sa tematskim težištem romana, s tim što Stanka dopunjuje Radunkin dnevnik, datirajući svoju ispovest. Poglavlje Beta – jedan vek (1872-1972) hronološki daje sliku Betinog života u dijalogu dva pripovedna glasa, ličnog zapisa slikarke i heterodijegetičkog pripovedača, osvetljavajući glavni deo romana u dvostrukoj optici posmatranja. Sve vreme podgrejava se iluzija o ,,otvorenosti dela“ uvođenjem žanrovske konvencije dnevnika. Treće poglavlje ispripovedano je iz ugla homodijegetičkog pripovedača, dopunjuje Radunkino i Stankino svedočanstvo, i donosi konačno razrešenje tajne misteriozne slike, bacajući svetlo, takođe, na glavni tok priče. U epilogu romana, autopoetičkim komentarom autorke romana, objašnjava se nastanak romana, kao i korišćenje tehnike pronađenog rukopisa (Radunkinog i Stankinog dnevnika kao ključnog dokaza ).

 Pronađeni rukopis otkriva čudnu vezu između slikarke Bete Vukanović i autorke dnevnika, seljanke iz Vinče, Radunke, i zajedničko umetničko delo, misterioznu sliku Portret Žene s Mačkom, koje, napokon, postaje poznato javnosti, krijući neobičnu priču o simbiozi sirovog, prirodnog talenta sa umetničkim doživljajem stvarnosti, uz prastaru dilemu o korenu umetničkog nadahnuća. Pripovedna funkcija ,,otvorenog dela“, kao osobenosti postmodernističke poetike, ne iscrpljuje se u formi dnevničkog zapisa. Radunkin dnevnik nastavlja Stanka, njena snaja, dopisujući svoju životnu priču od dolaska u Radunkinu kuću i dokumentujući neobičnu vezu Radunke i Bete, Radunkinu smrt i dolazak slike u njihovu kuću u Vinči. Radunkin i Stankin dnevnik u epilogu romana, autorka pokazuje radoznalim novinarima, na promociji knjige, uz dokaze o autentičnosti pripovedne građe, izlazeći iz nagoveštaja postmodernističkog poetičkog postupka, oglašavajući ironijskim komentarom autorsku poziciju, ali i autopoetički ocrtavajući nastanak romana. Život Bete Vukanović obeležio je jedan vek srpske kulturne istorije, preplićući se sa dramatičnim istorijskim događajima, od vremena dinastije Obrenovića, majskog prevrata i ubistva kralja Aleksandra i kraljice Drage Obrenović, Balkanskih ratova, Prvog i Drugog svetskog rata, do perioda vladavine Josipa Broza Tita.

Poglavlje Beta – jedan vek (1872-1972), najobimnije u romanu, podeljeno je na nekoliko podpoglavlja, vremenski omeđenih perioda života slikarke Bete Vukanović, u kojima se u tekstualnoj ravni otvara dijalog između dva glasa, ličnog glasa intimnih Betinih zapisa, obeleženog kurzivom i heterodijegetičkog pripovedača. Život slikarke na istorijskoj vetrometini prelomnih događaja, i njen pionirski rad na polju institucionalnog oživljavanja likovne umetnosti u Srbiji, od trenutka organizovanja prve izložbe slika sa ceremonijalnim otvaranjem, 1898.godine, preuzimanja Srpske crtačke i slikarske škole nakon Kutlikove smrti, organizovanju rada Kraljevske umetničke škole, koja će uticati na osnivanje Akademije likovnih umetnosti, i kasnije, učešća u svim značajnim aktivnostima, predstavljen je uspelim oživljavanjem značajnog perioda srpske kulturne istorije, portretima likova znamenitih umetnika, njenog supruga Rista Vukanovića, impresionističkog slikara Koste Miličevića, ,,srpskog Velaskeza“, slikarke Natalije Cvetković, slikara Đorđa Krstića, vajara Simeona Roksandića, upravnika Narodnog muzeja, osnivača, inicijatora i prvog predsednika Srpskog arheološkog društva, Mihaila Valtrovića.

 Roman odlikuje uverljivo psihološko nijansiranje slikarkinog lika, zahvaljujući kome se lako otvara meditativni sloj sa pitanjima nadahnuća, stvaranja, prirodnog talenta, umetničke stvarnosti, uz formulisanje estetičkih stavova, dijaloge o umetnosti, nijansiranjem simboličkog podteksta značenja u kome se izdvaja uloga boja kao kulturološkog fenomena, fantastičkim fluktuiranjem pripovednih impulsa, u tkivu zanimljive fabule, koja se plete oko misteriozne slike, naglašavajući posebnost umetničkog dela, i njegovu nezavisnu, autonomnu prirodu. Realistički, upečatljiv utisak ostavlja živopisni lik Radunke, seljanke iz Vinče, koju neka neobjašnjiva sila vuče u Betin atelje, i njihov rad na zajedničkoj slici. Neposredno, snažno, dirljivo, opisan je put od instinktivnog impulsa da se izrazi zapreteno kolektivno iskustvo tla premreženog slojevima različitih kultura, čiji je osnov jedna od najrazvijenijih kultura na tlu Evrope, vinčanska, kroz lični, individualni poriv, nalik eruptivnom izlivu najtamnijih slojeva ljudskog bića, do grozničavog slikanja , pokušaja definisanja vlastitog izraza, kome se Radunka predaje i telom i duhom, oslikavajući svoju polovinu slike.

Na drugoj strani slike je Betin rad, uslovljen osim talentom, i obrazovanjem, umetnički negovanim izrazom, koji čini protivtežu Radunkinom sirovom talentu, gradeći dinamičan spoj mogućeg sukoba, napetosti u postavljenim estetičkim pitanjima, otvaranjem porozne opne prirode same umetnosti. Kao granica i istovremeno most između dve suprotnosti, na čudesnoj slici, koja simbolizuje prirodu neuhvatljive umetničke tajne, stoji impresionistički razbarušen likovni kôd Koste Miličevića, svedoka susreta dva različita umetnička poriva. Betu je opsedala iskonska snaga umetničkog nadahnuća zapretena duboko u toj neobičnoj, čudnoj seljanki iz Vinče, lakoća kojom je iscrtavala zadivljujuće, slobodne linije, način na koji je utkivala svoju ličnost u sliku, iz čije polovine je tuklo živo bilo slojeva kulture, probuđenih u nesvakidašnjem susretu s tajnom stvaranja, iznedrenom u slojevitom mitsko-simboličkom podtekstu. Od prvog trenutka, Betinog dolaska u Srbiju, taj sloj dominantno boji i njen umetnički doživljaj stvarnosti. Arhaično-mitski sloj pohranjen u dubokoj srodnosti i povezanosti njenog bavarskog zavičaja i srpskog tla, keltskom tradicijom, i simboličkim značenjem hrasta, svetog stabla mnogih predanja, kao znaka mudrosti i snage, posebno dominantnog u slovenskoj religiji i mitologiji, utkiva se u njenu percepciju stvarnosti.

 S druge strane, uz hrast, simbolički sloj objašnjava i žuta ruža, koju donosi iz Bavarske, i koju slika Radunka na zajedničkoj slici. Ta žuta ruža, u fantastičkom sloju nagoveštaja i slutnji, kao uspomena na zavičaj, postaje znak burnih istorijskih događaja ,,žutog stoleća“, i uz naglašeno negativnu konotaciju značenja boje u narodnom verovanju, određuje Betin životni i umetnički put. Ruža je neraskidivo vezana za Betin život dvostrukim simboličkim kodiranjem, ne samo u semiotičkom, bartovskom ostavljanju traga. Od slutnje, nagoveštaja, negativne konotacije, preko simboličkog znaka na tajanstvenoj slici, do obeležavanja životnog puta i umetničkog izraza, posmatramo značenje ruže.

 Inače, ruža po Rečniku simbola[1], asocira na vaskrsnuće i besmrtnost. Vezuje se za inicijaciju i preobražaj, kameleonsku prirodu umetnosti i umetnika, što se i potvrđuje u simboličkom sloju romana. Vrlo je značajna i uloga boja. Žuta boja je najekspanzivnija i najsjajnija boja, predstavlja boju svetlosti, posredujući između bogova i ljudi, obeležje je božanskog, a u htonskom svetu, jemstvo večnosti.[2] S druge strane, ovu boju posebno je cenio slikar Kandinski, kao ,,najbožanskiju“ i ,,najzemaljskiju“ boju. Za njega, kao i za postimpresioniste, karakteristično je oslobađanje boje kao elementa kompozicije, i otvaranje puta ka nemimetičkom slikarstvu[3], što u prvi plan ponovo postavlja pitanje odnosa umetnosti i stvarnosti.

 Značenje boja važno je obeležje umetničkog izraza, upućuje na sugestivnost umetničkog doživljaja stvarnosti. Boja ima posebnu funkciju kod impresionističkih slikara, a Beta je do kraja života zadržala elemente impresionizma u svom likovnom izrazu, i kad je, u kasnijem stvaranju, pribegavala realističkim tehnikama. Vrlo je zanimljivo u romanu izraženo poređenje boje i reči, Betino podsećanje na Antona Ažbea, čiju je školu pohađala, usvajajući i njegove umetničke poglede:

,,Boja ima karakter baš kao i reč. Reč otkriva prirodu jezika a boja suštinu živog modela ali i naizgled neživog predmeta, od njih se i emituje atmosfera koju umetnik prevodi u realan ili imaginaran plan!“ [4]

 Uspostavljenim paralelizmom boja i reč, dovode se u vezu likovna i književna umetnost, i ilustruje se snaga umetničkog izraza, bilo da se radi o jednoj ili drugoj umetnosti. Žuta ruža dominira na slici, koju zajednički oslikavaju Beta i Radunka, na kojoj i Kosta Miličević, prerano preminuli srpski impresionistički slikar, ostavlja znak, svoj kôd, istovremeno i svedočanstvo da je slika ravnopravno i njegova, kako je to tvrdila Beta Vukanović. Kosta Miličević je dao najbolju definiciju Radunkinog nesvakidašnjeg talenta, težnje da se slika, onako kako nadahnuće progovara iz nutrine ljudskog bića, neopterećeno postojanjem umetničkih pravaca, ograničenja obrazovanjem i naučenim umetničkim izrazom, i nadao se da će pomoći Beti da oslobodi vlastiti izraz. Argumentacija Kostinih umetničkih stavova, sadržana u kurzivom obeleženim delovima ispisanim latinčinim pismom, iz sveske, u manifestnoj formi ispoljenih pogleda na umetnost, otkriva funkcionalnost poetičkog sloja u romanu. Duh avangardnog poimanja umetnosti progovara iz intencije da je umetnost jedino kadra da shvati stvarnost, ali i da je negira. S druge strane, posvećenost umetnosti kao vrhovnom idealu, umanjuje vrednost života, imenujući ga prividom privida, svojevrsnog poništavanja u platonističkom duhu.

 Čudesna sudbina slike, koja je vezivala Betu i Radunku, nije samo uspostavljena sudbinskom inercijom neobuzdanog umetničkog poriva, već i dubljom, arhetipskom vezom. Kusorepa mačka, slučajno zalutala u Betino dvorište i njena povezanost sa Radunkom, inicirajuća tema Betine polovine slike, po kojoj nosi naziv, pojavljuje se kao lajtmotiv, i ako je uporedimo sa vinčanskom antropomorfnom figurinom žene-mačke, koju Aleksandar, Radunkin naslednik poklanja Beti, vidljivo je postojanje povezanosti. Arhaični slojevi, predstavljeni u vinčanskoj kulturi, ne samo da svedoče o starosti balkanskog tla, i počecima jedne od najznačajnijih praistorijskih kultura u Evropi, istovremeno asociraju na rudimentarne elemente kulture pohranjene u mitskoj svesti i pamćenju, intuitivno prisutne kod Radunke. Simbolika mačke koleba se između pozitivnih i negativnih značenja, mada je u ovom romanu posmatramo u svetlu protivrečnog odnosa Radunke i Bete, i njihovog rada na zajedničkoj slici. Borba i neprekidna metamorfoza božanskog i demonskog , kao neizbežnog supstrata umetnosti obeležava proces stvaranja, i prirodu veze između dve žene, različite po poreklu, obrazovanju i društvenom statusu, ali bliske po umetničkom nadahnuću, iako različito ispoljenom. U trećem poglavlju romanu, takođe, pojavljuje se kusorepa mačka, kao simbolički znak kontinuiteta i veze sa sudbinom slike, kada Aleksandar, poslednji izdanak Radunkine loze, i sam čudak, predaje sliku Biblioteci ,,Milutin Bojić“, i autentične dokaze o pozivu na izložbu u Narodnoj skupštini, 1898.godine.

 Pored žute boje, posebno mesto zauzima plava boja, kojom je Beta oslikala njihovu kuću, u kojoj je bila i škola, na uglu Gornje Jovanove i Kapetan Mišine ulice. Sinkretizam tri Muze umetnosti i plava boja perunika iz Ristovog rodnog mesta, Bugovine kod Trebinja, na pročelju kuće, boja je hercegovačkog neba iznad Leotara, i Trebišnjice, ogledalo i simbolički znak metafizičkog uzleta, duhovne konstelacije umetničke prirode, ali i nacionalnog kulturološkog pamćenja, jer sublimira i vizantijskoplavu boju stare srpske srednjovekovne države.

Svi događaji u Betinom životu dvostruko su impregnirani, hudom umetničkom sudbinom, i vrtlogom nemilih istorijskih događaja, koji su se nizali, ostavljajući tragove. Tako i kuća, koja je za Betu predstavljala utočište, oazu porodičnog mira i mesto umetničkog stvaranja, dom velikom broju darovite dece, nestaje u ruševinama, nakon austrijskog bombardovanja Beograda, nagoveštavajući promene i u Betinom ličnom životu, nastale posle smrti njenog supruga, Rista Vukanovića. I nije čudno što Beta više nije želela da obnavlja srušenu kuću, jer je njegova smrt oduzela kući dotadašnje značenje, o čemu svedoče i njeni lični, dnevnički zapisi. Vrlo zanimljivo, Beta rasuđuje o hirovitoj snazi istorije naspram neznatne čovekove sudbine, pri čemu je kuća sinonim čoveka, ali i zajednice kojoj pripada:

,,Kuća je mesto u mestu, segment pamćenja unutar kolektivnog, velikog pamćenja, simbolička osnova na kojoj se grade životi pojedinca i zajednica, metafora vremena i prostora, iluzorna granica između stvarnosti i imaginacije.“[5]

Lično i kolektivno čine jedinstvo u određenju kuće, pri čemu je kolektivno apsorbovano u ličnom iskustvu pojedinca, stoje u uzročno-posledičnoj vezi, pa se i ta paralela postavlja kao refleksija odnosa istorije i čoveka. S druge strane:

,,Naša kuća je naše utočište u kojem se trvemo, ljubimo, preispitujemo, ona je i ljubav i mržnja, iz nje gradimo ali i razaramo.“ [6]

Po Bašlaru[7], kuća je naš kutak u svetu, naš prvi svemir, kosmos, pri čemu se otvara domen praiskonskog, jer se tako omogućava sinteza nezapamćenog i sećanja. U Betinim zapisima o značenju kuće krije se Bašlarovo viđenje kuće kao tela i duše čoveka, i u simbolici rušenja čitamo ,,razbijeno, rasuto biće“[8]. Ona je i zdanje snova, naša onirička kuća, koja ima poseban značaj za umetnika, i njegovu imaginaciju. Kuća je predstavljena i kao vertikalno biće u Bašlarovoj Poetici prostora, pri čemu je vertikalnost obezbeđena polaritetom podruma i tavana, toliko dubokim , da stvara, na izvestan način, dve vrlo različite osovine za fenomenologiju imaginacije. Vraćamo se ulozi podruma u srušenoj kući, iz koga Radunka, izvlači zajedničku sliku, plaćajući taj podvig vlastitim životom. A podrum je, po Bašlaru, ,,mračno biće kuće, biće koje ima udela u podzemnim silama. Kad o njemu sanjamo, usklađujemo se sa iracionalnošću dubina.“[9]

 Beta je i sama zazirala od slike, sluteći njenu neprirodnu snagu, u fantastičkoj stilizaciji i ozračju demonskih moći, koje zaposedaju umetnika i njegovu uobrazilju. Iz mračnog, htonskog prostora, u kom je obitavala, misteriozna slika dospeva u ruke Radunke, koja svoju vezanost za sliku, plaća životom, i opet smo, u ovom segmentu, u vlasti verovanja u fantastičko dejstvo Đavola, uvek prisutnog u umetničkom stvaranju i spremnog da iskušava umetnika. Misteriozna slika potvrđuje fantastičke moći, jer se stalno menja, preobražava, zapanjuje i Radunku, koja je ponovo videla, kao i Betu, kad je pronalazi u Vinči, neposredno pred smrt. Nedosegnuta tajna u činu stvaranja, u susretu različitih umetničkih priroda, nagonskog u arhetipsko-mitskom izrazu i umetnički oblikovanog, ostavlja sliku nedovršenom, ali otkriva i fantastičko polje motivacije, sadržano u zapanjujućoj činjenici stalnog preobražaja slike kao pokazatelja čudesne moći umetničkog dela.

Ovaj roman donosi zanimljivu priču o znamenitoj srpskoj slikarki Beti Vukanović, oživljavajući deo naše kulturne istorije, otkrivajući nezavidnu sudbinu umetnika, u vrtlogu nemilih istorijskih događaja, pri čemu se osnovna značenja dopunjuju gustom mrežom simboličkog sloja, kojom se pokušavaju dosegnuti odgovori na večna pitanja i dileme umetnosti, u traganju za ,,odbeglom tajnom“, što čini posebnu vrednost romana.

­­­­­­­­­­­­­­­­

---

[1]Žan Ševalije, Alen Gerbran, Rečnik simbola, STYLOS, Beograd, 2013;

[2]Isto;

[3] Saša Radojčić, Uvod u filozofiju umetnosti, AGΩRA, Beograd, 2014;

[4]Laura Barna, Frau Beta, HERAedu, Beograd, 2025, 61;

[5]Isto, 129;

[6]Isto;

[7]Gaston Bašlar, Poetika prostora, Gradac, Čačak, 2005;

[8]Isto, 30;

[9]Isto, 39.

Roman Frau Beta, Laure Barne možete naručiti klikom na sliku knjige.

PODELITE OVAJ TEKST NA: