detalj slike: KRK Art dizajn

FRUŠKOGORSKI MANASTIRI

Dr SIMO JELAČA

Vojvođanska planina Fruška gora čuva veliko blago, svoje, fruškogorske manastire. Ima ih 17, tako znamenit broj, na tako malom prostoru. Prema tome Frušku goru možemo imenovati ‘’Svetom gorom Fruškogorskom’’. I da ih odmah sve pobrojimo: Beočin, Bešenovo, Velika Remeta, Vrdnik, Grgeteg, Divša, Jazak, Krušedol, Kuveždin, Mala Remeta, Novo Hopovo, Petkovica, Privina Glava, Rakovac, Staro Hopovo, Fenek i Šišatovac.

Prema knjizi Branke Kulić i Nedeljke Srećkov, podatke o ovim manastirima sakupio je i čuva Pokrajinski zavod za zaštitu spomenika kulture Vojvodine, Novi Sad. U XII veku Kralju Dragutinu pripisuje se osnivanje manastira Bešenovo, Velika i Mala Remeta, a krajem XIII veka za kneza Lazara pripisuje se osnivanje Vrdnika-Ravanica, a tokom XV veka osnivanje više manastira pripisuje se za ime Brankovića. Manastir Grgeteg se pripisuje despotu Grguru i njegovom sinu Zmaj ognjenom Vuku 1471 godine. Stari Jazak pripisuje se despotu Jovanu Brankoviću, a despotu Đurđu Brankoviću osnivanje Starog i Novog Hopova, Feneka i Krušedola. Svi ovi manastiri pripisuju se srpskim vladarima kao zagrobne zadužbine. Manastiri Krušedol, Stari Jazak, Rakovac i Novo Hopovo pominju se prvi put 1541, a Beočin 1578 god.

Tokom pet vekova, ovi manastiri su rušeni i popravljani, a najviše su stradali u Drugom svetskom ratu. Uništavane su biblioteke i ikone, pljačkani vredni predmeti i umetnosti, a sve u nameri potpunog uništavanja tragova duhovnosti, umetnosti i kulture pravoslavlja. Obnavljajući manastire, pored građevinskih popravki konzervirane su freske, obnavljane crkve i konaci. Fruškogorski manastiri proglašeni su kulturnim dobrom izuzetnog značaja.

Arhitektura

Potvrđeno je da je na fruškogorskim manastirima primenjena moravska arhitektura. To je pravac razvoja srpskog crkvenog graditeljstva između XV i XX veka u Podunavlju. To su potvrdili Milan Kašanin, Veljko Petrović i Dejan Medaković. Utvrđena su dva stilska perioda, tradicionalno-vizantijski, krajem XV i tokom XVI veka, i barokni, tokom XVIII veka. Moravska arhitektura primenjena je na crkvama Krušedol, Rakovac, Novo Hopovo i Petkovica. U drugu grupu svrstane su crkve manastira Velike Remete i Bešeneva. Uticaj tradicionalne arhitekture ustanovljen je na crkvama Male Remete, Jasku, Privinoj glevi, Starom Hopovu i Šišatovcu. Ove su shvaćene kao crkve raskošne arhitekture, orjentisane ka zapadnoj Evropi. Barok je bio prisutan do dolaska Turaka i do kraja XVIII veka. Evropeizacija srpske tradicionalne umetnosti postala je osnovni smer daljeg graditeljstva i slikarstva. Središte fruškogorskih manastira premešteno je u Sremske Karlovce, koji su postali duhovni i kulturni centar. U toku XIX veke manastiri su se uglavnom popravljali, sa zadržavanjem modernizacije.

Slikarstvo

Slikarstvo fruškogorskih manastira, na zidovima manastirskih hramova i ikonostasima čine freske, a uljane zidne slike i ikone rađene su na drvetu, gipsu i platnu. Prema vremenu nastanka srpskog sakralnog slikarstva, od XVI do XX veka, najstarije su freske u Krušedolu, Rakovcu, Petkovici i Novom Hopovu, nastale između polovine XVI i polovine XVII veka. Sačuvane su ikone Bogorodice i Hrista u Krušedolu, Novom Hopovu i u Privinoj glavi, iz 1743 god., kao i u Šišatovcu iz 1746 godine. Značajno razdoblje od pozno-vizantijskog do baroknog slikarstva u srpskoj umetnosti ispunjeno je pretežno slikanjem za Krušedol. Posle Krušedola prihvaćen je novi koncept ukrašavanja zidova, primer kompozicija Vaznesenje Hristovo u beočinskoj crkvi 1777 god. Nove ikonostase dobile su crkve u Beočinu, Maloj Remeti, Rakovcu, Jazku, Novom Hopovu, Kuveždinu, Grgetku, Pivinoj glavi, Starom Hopovu i Šišatovcu. Srpsko religinozno slikarstvo prihvatilo je evropska dostignuća u XIX veku. Primeri za to su Kuveždin i Vrdnik. Slikari ovih ikonostasa školovali su se u bečkoj Akademiji. Slikali su i ikonostas iz života Svetog Save i ocenjeni su kao vodeći slikari. Grgetski ikonostas naslikao je Uroš Predić 1900-1902 gpdine.

BEOČIN

Manastir Beočin posvećen je Vaznesenju Hristovom. Kompleks čine crkva i konak. Prvi pisani trag zabeležen je u turskom katastru (1566-1567) god. Odobrenjem Arsenija Čarnojevića manastir su naselili monasi iz Rače na Drini. Oni su ga obnovili (1683-1695) god. Prva crkva sagrađena je 1708, a nova 1732 godine. Konak je građen (1728-1741), a dovršen 1765 god. Slikanje ikona trajalo je od 1756 do 1766, a zidne slike izrađene su 1777. Manastir Beočin je redak koji nije razoren u Drugom svetskom ratu, ali su knjige, odeća i vezovi pokradeni i odneti u Zagreb.

BEŠENOVO

Crkva manastira Bešenovo posvećena je Svetim Arhanđelima. Manastir je razoren u Drugom svetskom ratu i nije obnavljan. Prema predanju osnovao ga je kralj Dragutin krajem XIII veka. Podatak se nalazi u turskom popisu iz 1546 god. O manastiru ima ruskih zapisa iz 1627 god. Ikonostas je zamenjen 1909, a manastir srušen u Drugom svetskom ratu. Danas se ikone iz bešenovačke crkve čuvaju u Sremskoj Mitrovici. Stevan Aleksić radio je ikonu ‘’Spaljivanja moštiju Svetog Save’’, ulje na platnu, 1909 god. Ova slika odneta je u Vukovar u Bauerovu zbirku.

VELIKA REMETA

Crkva manastira Velike Remete posvećena je Sv. Dimitriju. Manastir se nalazi na južnim obroncima Fruške gore, blizu potoka Šelovrenac. Konaci zatvaraju crkvu sa svih strana. Prema predanju, i ovaj manastir osnovao je kralj Dragutin, krajem XIII veka. Prvi put se pominje po imenu Velike Remete 1562 god. Turci su taj manastir spalili 1716, a manastiru je 1722 god. izdata carska privilegija, kada mu je počela obnova. Monasi Rakovice poklonili su 1739 god. Velikoj Remeti četiri ikone (Sv. Nikole, Sv. Jovana, Bogorodicu sa Hristom i Sv. Tri Jerarha), koje su slikali ruski ikono-pisci 1687 god. Izgrađeni su konaci uz crkvu 1765, a crkva ponovo obnovljena 1850 god. Tada je izrađen ikonostas i treća obnova (1898-1901) god. U Drugom svetskom ratu spaljen je ikonostas, neki predmeti su pokradeni, konaci oštećeni, i sve ponovo obnovljeno 1951 i 1982.

VRDNIK-RAVANICA

Crkva manastira Vrdnik-Ravanica posvećena je prazniku Vaznesenja Hristovog. Manastir je izgrađen na južnim obroncima Fruške gore, u samom naselju Vrdniku. Legenda vezuje osnivanje ovog manastira za nekog sremskog mitropolita Serafima 1521 god. Manastir se pominje prvi put u turskom popisu (1566-1567), kao manastir Sv. Jovana. Manastir se takođe pominje u vezi povratka kaluđera prebeglih u Velikoj seobi Srba. Ti kaluđeri su došli iz Sentandreje 1697 i sa sobom su doneli mošti srpskog kneza Lazara. Od tada se manastir naziva Ravanica. Doneta je i riznica iz Ravanice iz Srbije. Na zidu je naslikan Kosovski boj. Godine 1801 početa je gradnja nove crkve, koju su gradili samo Srbi, zbog moštiju kneza Lazara. Gradnja je trajala do 1813, a iza toga je izgrađen ikonostas 1854. Od 1716 god. mošti kneza Lazara čuvane su u Futogu, do odlaska Turaka iz Srema. Zatim su mošti prenete, za privremeno, u Klenak, a za vreme Drugog svetskog rata čuvane su u Beogradu, sve do 1990 godine. Zidne slike u ravaničkoj crkvi slikao je Dimitrije Avramović, oslikani su: Simeon Nemanja, kralj Milutin i Stefan Dečanski. Na ikonostasu su ikone, slikane deset godina.

GRGETEG

Crkva manastira Grgeteg posvećena je Sv. Nikoli. Manastir je izgrađen na južnom obronku Fruške gore, uz potok Kalinjak, uz naselje Grgeteg. Uz manastir su crkva, konaci i ekonomske zgrade. Ovaj manastir vezuje se uz despota Brankovića. Spominje se da ga je izgradio Zmaj ognjeni Vuk, a ktitorstvo se pripisuje Grguru Brankoviću i godina gradnje 1471. Za vreme turske vladavine Sremom (1521-1717) oni su ga vodili u svojim katastrima. Manastir je građen u stilu baroka, a crkva je sagrađena između 1766 i 1771, ikonostas (1774-1775) i slike na ikonostasu (1901-1902), radio ih je Uroš Predić. U Drugm svetskom ratu delimično je oštećen manastir, koji je obnovljen (1953-1964). Nova crkva izgrađena je (1766-1771) u baroku, sa Bogorodicom i Hristom iznad Sv. Trojstva. Posle stradanja u Drugom svetskom ratu ostala je samo ikona ‘’Tajna večera’’.

DIVŠA

Crkva manastira Divša posvećena je Sv. Nikoli. Manastir je izgrađen u maloj dolini, okruženoj šumom, blizu sela Vizić. Po legendi manastir Divša osnovao je Jovan Branković krajem XV veka. Manastir su Turci zabeležili kao Divša (1566-1567), a konak je popravljan više puta. Danas se jedanaest ikona iz ovog manastira čuvaju u Sremskoj Mitrovici, to su: Blagovesti, Vavedenje Bogorodice, Hristovo rođenje, Krštenje Hristovo, Sretenje, Cveti, Neverstvo Tomino, Preobraženje Hristovo, Silazak Sv. Duha i Obrazenje Hristovo.

JAZAK

Manastirska crkva posvećena je prazniku Silazak Sv. Duha. Manastir je izgrađen na južnoj padini Fruške gore, na mestu zvanom Gradac. Uz crkvu su konaci. Prvi pisani dokument o manastiru Jazak potiče iz 1522 godine. U Jasku su čuvane mošti cara Uroša. Kada je izgrađena nova crkva mošti cara Uroša prenete su u nju, a Stari Jazak pretvoren je u ženski manastir. Uredbom o redukciji manastira, Marije Terezije iz 1773, monahinje su raseljene, a manastir prepušten zubu vremena do potpunog propadanja. Nova crkva građena je 22 godine (1736-1758). Jazak je popravljan poslednji put 1945, izgrađen je ikonostas, sa zidnom dekoracijom i slikama Sv. Simeona, Sv. Save, Sv. Angeline i Sv. Paraskeve.

KRUŠEDOL

Manastir Krušedol se nalazi na južnoj strani Fruške gore, blizu sela Krušedol, sa crkvom, konacima i parkom. Crkva je posvećena prazniku Blagoveštenja Bogorodice. Manastir Krušedol je zadužbina despota Maksima Brankovića, sagrađen (1509-1516). Pošto je crkva porodični mauzolej, u njoj su sahranjeni svi Brankovići. Turci su crkvu zapalili prilikom povlačenja, ispred Eugena Sevojskog, 1716, sve mošti su sasekli. Krušedolsku crkvu su slikali Grci sa Svete gore. Tokom Seobe Srba 1690 monasi su se povukli u Sentandreju, pa je Krušedol ostao pust. Vratili su se (1697-1698), a 1706 sahranili su mošti patrijarha Arsenija Čarnojevića III u manastiru Krušedol. Manastir je obnovljen u stilu baroka, a oslikavanje je trajalo nekoliko godina. Ikonostas je formiran tokom četiri veka (XVI do XIX). u toj crkvi sahranjeni su kralj Milan Obrenović i kneginja Ljubica. Za vreme Drugog svetskog rata manastir nije razaran, ali je opljačkan. Srećom, posle rata sve je vraćeno u Muzej srpske pravoslavne crkve u Beogradu. Od slika u manastiru postoje slika Lazara Hrebeljanovića, i porodice Branković, slika Sv. Save Nemanjića i slika Bogorodice sa Hristom.

KUVEŽDIN

Crkva manastira Kuveždin posvećena je Sv. Savi. Kuveždin je izgrađen na jugozapadnom delu Fruške gore, u dolini potoka Jaroš, uz selo Divoš. Imao je crkvu i deo konaka do Drugog svetskog rata. Postoji zapis da je manastire Kuveždin i Šišatovac osnovao srpski vojvoda despot Stefan Štiljanović 1520 god. Jedino su pouzdana turska dokumenta iz katastra (1566-1567), u kome stoji da su to manastiri Sv. Save i Kuveždin. Manastir je opljačkan 1914, a miniran 1944 godine. Spašeno je 20 ikona zahvaljujući kaluđerici Paraskevi. Manstir je delimično obnovljen (1973-1975). Među ikonama je i ikona Sv. Save i Sv. Jovana.

MALA REMETA

Manastirska crkva Male Remete posvećena je prazniku Bogorodičin pokrov, nalazi se na južnom delu Fruške gore, u potočnoj dolini uz selo Mala Remeta. Uz crkvu ima samo jedno krilo konaka. Pouzdanih podataka o gradnji nema, izuzev samo legende koja ukazuje na vezu sa kraljem Dragutinom, kao osnivačem. Najranije podatke beleže turski dokumenti iz 1546 godine, koji se vodi sve do 1697, kada se ovaj manastir razdvaja od manastira Šišatovac i Velike Remete, prema dozvoli patrijarha Arsenija III.

Gradnja nove crkve počela je 1739, a konaka 1758 god. Spominju se dve obnove, 1879 i (1909-1910). Crkva Male Remete nije uništena tokom Drugog svetskog rata, ali joj je spaljen konak 1942. Oslikavanje je trajalo (1909-1910). Urađena je slika Sv. Save, kao i likovi cara Lazara i cara Uroša.

NOVO HOPOVO

Crkva Novog Hopova posvećena je Sv. Nikoli. Manastir je sagrađen na blagoj padini južnih ogranaka Fruške gore, u blizini Iriga. Oko manastira je trokrilni konak i ekonomske zgrade. Po legendi manastir je zadužbina despota Maksima Brankovića. Prvi podaci sačuvani su u turskim dokumentima 1546 god. U ovom manastiru je živeo Dositej Obradović. Ikone je slikao Teodor Kračun 1776. Manastir je pljačkan i paljen u Drugom svetskom ratu. Obnovu su obavili Zavod za kulturu Vojvodine i Matica srpska. Slikarstvo ima sličnosti sa slikarstvom u manastirima na Svetoj gori. Ikonostas ima 61 sliku, izrađen 1776 godine.

PETKOVICA

Crkva manastira Petkovica posvećena je Sv. Petki. Manastir se nalazi na jugozapadu Fruške gore, uz potok Remetu, između sela Divoš i Šišatovci. Uz crkvu je i novi konak. Po legendi Petkovica je izgrađena u prvoj četvrtini XVI veka. Prvi pisani podaci o manastiru nađeni su u turskim dokumentima (1566-1567). Po nalogu Arsenija Čarnojevića, manastir je obnovljen krajem XVII veka. Ikonostas je rađen 1795 god., a stradao je u Drugom svetskom ratu. Manastir je obnovljen (1950-1952), a konak 1991 god.

PRIVINA GLAVA

Crkva manastira Privina glava posvećena je Saboru Sv. Arhistratiga. Izgrađena je na najzapadnijem delu Fruške gore, u blizini Berkasova. Uz crkvu su dva krila konaka i ekonomske zgrade. Po legendi manastir je osnovan u XVII veku. Vezuje se za ime Jovana Brankovića i njegovog brata. Sagrađen je 1496. Prve podatke sadrže turski katastri (1566-1567). Ikonostas i slikanje manastira završeno je 1786 god. Manastir je opljačkan 1941, a monasi iz njega proterani. Umetnički radovi odneti su u Zagreb. Posle rata, srećom, vraćeni su u Beograd. Zidne slike rađene su 1791, a ikonostas 1786 godine.

RAKOVAC

Rakovačka crkva posvećena je Sv. Kuzmanu i Sv. Damjanu. Manastir je sagrađen na severnim obroncima Fruške gore, uz rakovački potok. Uz crkvu je trospratni konak i ekonomska zgrada. Rakovac je zadužbina izvesnog Rake, koji je, po legendi podigao manastir na mestu gde je on ubio jelena 1498. Manastir se pouzdano pominje u turskim katastrima 1546 god. Turci su zapalili i crkvu i konak 1678, a (1692-1693) je obnovljena. Obimnije obnove urađene su posle odlaska Turaka, 1735 god. U Drugom svetskom ratu manastir je opljačkan. Deo arhiva je odnet 1843 god., a crkva minirana. Obnovljena je 1953 god.

STARO HOPOVO

Manastir se nalazi u istočnom delu Fruške gore, oko 2 km od Novog Hopova. Crkva je posvećena Sv. Pantelejmonu, i od svega ostala je samo crkva. I ovaj manastir pripisuje se Đorđu Brankoviću, kao i Novo Hopovo i Fenek. Pouzdani podaci potiču iz turskih dokumenata. Stara crkva je stradala u zemljotresu, a nova sagrađena 1752 god. Ikonostas je rađen (1792-1793), a konak je zapaljen u Drugom svetskom ratu. Manastir je nenaseljen i izložen je vremenu.

FENEK

Fenekova crkva posvećena je Prepodobnoj mučenici Paraskevi. Manastir se nalazi na ravničarskom delu Srema, blizu Zemuna. Uz crkvu je konak i kapela. Nakon pada SRbije pod Turke 1459 u Feneku se sakupljaju vlastele. I Fenek se pripisuje porodici Brankovića, Stefana i Angeline. U Feneku je boravio Karađorđe, U Feneku su se sastali knez Aleksa Nenadović i austrijski car Josif 1788 god.

ŠIŠATOVAC

Šišatovac je na južnim padinama Fruške gore, sa crkvom posvećenom rođenju Bogorodice, koji se pripisuje igumanu Žiče Teofilu. Početkom XVIII veka manastir je bio bogat, pa su sagradili novu crkvu 1778 god. Opljačkana je u Drugom svetskom ratu, stradale au biblioteka i arhiva. U toj crkvi su mošti Sv. Stefana Štiljanovića. Danas uz manastir postoji crkva i jedan konak. Turci su ovaj manastir vodili pod imenom Remete.

Napomena:

Sve podatke o fruškorskim manastirima, poned napred navedene knjige, možete naći i na internetu, sa bezbroj prelepih slika.

Autor S.J.

PODELITE OVAJ TEKST NA: