detalj slike: KRK Art dizajn

Srpska srednjovijekovna KULTURA i DUHOVNOST 

Piše: Vladislav Radujković

U prethodnom članku o srpskoj PRA-kulturi i počecima hrišćanstva kod Srba, zaključili smo da su običaji imali veoma važnu ulogu, naglasili smo da se na prostoru na kojem žive Srbi oduvijek njegovala kulturna razmjena, inkorporacija ideja i vjerovanja, stapanja naroda i njihovih osobenosti, kao i da je paganstvo, koje se sa više ili manje vještine održavalo kroz običaje, ostavilo velikog traga na srpsku kulturu. Hrišćanske crkvene strukture su se svim silama borile, sa više ili manje uspjeha, da smanje ili potpuno izbrišu uticaj paganstva. Koliko su u tome uspjele, najbolje govore ostaci paganstva koje još uvijek imamo, bez obzira što se oni odlično kriju iza hrišćanskog vjerovanja.

No, pored pitanja: ima li paganstva kod nas u srpskoj kulturi?, za koje smatram da naša srpska kultura sasvim jasno daje odgovor, postoji i drugo pitanje: da li te paganske uticaje treba izbaciti po svaku cijenu? Duboko vjerujem da ne treba po svaku cijenu, da je to naša prošlost inkorporirana u hrišćansku vjeru, koja je nesumnjivo temelj srpske kulture, iako postoje i elementi paganizma koji su veoma štetni i u direktnoj su suprotnosti sa hrišćanskom vjerom.

U ovom članku će biti riječi o periodu u kojem su srpska kultura i duhovnost iznjedrile sve ono što je zlatnim slovima upisano u našu srpsku istoriju, samim tim i kulturu i duhovnost.  Ovaj period, koji nazivamo SREDNjOVIJEKOVNIM podijelićemo, radi lakšeg upoređivanja, na tri dijela:

1.            Prednemanjićki period

2.            Nemanjićki period

3.            Otomanski period.

PREDNEMANjIĆKI PERIOD

U ovom periodu poznajemo nekoliko srpskih oblasti/država i nekoliko vladarskih dinastija. Nakon prvobitnih oblasti, koje su Srbi zaokružili kao svoje i za koje su se, s više ili manje uspjeha, borili sa Vizantijom, Bugarima, a kasnije i sa Ugrima, od kojih izdvajamo: Rašku, Duklju, Travuniju, Konavle, Zahumlje i Neretvljansku kneževinu, dakle prostor od Jadrana na jugu do Dunava na sjeveru i od Vrbasa na zapadu do Morave na istoku, nastao je period povezvanja i organizovanja srpske državnosti.

Iz tog perioda imamo poznatu vladarsku dinastiju Vlastimirovića, koja počinje knezom Vlastimirom (831–851.), a završava Časlavom Klonimirovićem (+950.). Ovaj period obilježen je borbama za teritoriju sa Bugarima i Vizantijom, ali i unutrašnjim dinastičkim borbama, koje su slabile Srbe i pogodovale neprijatelju u njegovim pretenzijama na srpske zemlje. Ova dinastija se ponekada naziva i Višeslavići, jer naziv dobija od kneza Višeslava, starijeg od Vojislava, koji je oko 780. bio knez Srbije (Raške), ali potčinjene Vizantiji. Dakle, od sredine 9. do sredine 10. vijeka Srbija je bila prilično velika država, koja je obuhvatala Bosnu i Travuniju. Hum, iako srpska teritorija, bila je odvojena i samostalna, jer je priznavala vlast Bugara, pod Mihajlom Viševićem, a Duklja je bila pod Vizantijom.

U periodu između 971. i 1018. Srbija će biti potčinjena Vizantiji. U njoj je jedno vrijeme vladao Jovan Vladimir, prvi srpski svetitelj.

U 11. vijeku stvorena je nova samostalna srpska država – Duklja, pod Stefanom Vojislavom. Njegov sin Mihajlo postao je prvi srpski kralj, a njegov unuk Konstantin Bodin, stvara prvu srpsku autonomnu crkvenu oblast – Barsku nadbiskupiju. To je i vrijeme podjele jedinstvene hrišćanske Crkve na Istočnu i Zapadnu, takozvanog Velikog raskola 1054., ali čije posljedice nisu u početku bile toliko jasne i precizno atrikulisane van Rima i Carigrada. Zato se uticaj Rima ili Carigrada nije smatrao presudnim za hrišćansku vjeru, sve do kraja 12. vijeka, kada razlike postaju sve veće i podjela Crkve na dva dijela znači da će tako ostati još dugo.

Nakon Bodinove smrti, unutrašnje krize slabe vlast, a primat u borbi protiv Vizantije sada preuzima Vukan, Veliki župan Raške, tj. Srbije. Dolaskom na vlast Velikog župana Stefana Nemanje, unutrašnje borbe u periodu između 1166. i 1168. završavaju se i počinje novo doba srpske istorije.

Budući da iz ovog perioda imamo malo sačuvanih istorijskih podataka i arheoloških artefakata, teško je govoriti o bilo čemu sa sigurnošću. Ipak, najnovija istraživanja pokazuju da je u ovom periodu postojao intenzivan kontakt sa okolnim carstvima i državama, pa se svakako, to odražavalo i na kulturu i duhovnost.

Nakon što su sveta braća Kiril i Metodije sastavili glagoljicu, kao prvo slovensko pismo, i tim pismom preveli najvažnije hrišćanske knjige i literaturu potrebnu za misionarenje, njihovi učenici su to pismo pojednostavili i stvorili novo pismo, nazvano po Kirilu, svom učitelju – kirilica, tj. ćirilica. Postoje sačuvani podaci da su se oba pisma koristila, mada je ipak ćirilica, kao jednostavnija, preuzimala primat. Glagoljica je zadržana duže u južnim krajevima.

U tom periodu stvara se specifična jezička redakcija srpsko-slovenskog jezika, koja se već izdvaja iz opšte slovenske jezičke grupe. Tako da o tom period možemo govoriti kao o počecima konkretno srpske pismenosti, a koje možemo da pratimo po rijetkim sačuvanim spomenicima iz vremena 9-11. vijeka. Do nas su došli sačuvani spomenici pisani glagoljicom, kao što su: Marijinsko Jevanđelje (H vijek) i neki odlomci drugih spomenika, ali i ćirilicom: Temnički Natpis i Humska Ploča (H-XI vijek) i dr. To je i period kada se mnogo prevodi sa grčkog i latinskog, ali i nastanka rijetkih originalnih djela, uglavnom u formi žitija svetih i pjesama.

Niču i prve prepisivačke škole, uglavnom pri dvorovima velikaša, ali ponegdje već i pri crkvama. Osim prepisanih i prevedenih biblijskih dijelova, nastaju i tzv. apokrifna djela. Pod tim se podrazumijevaju priče koje imaju biblijsku podlogu, ali su izmišljene i nepotpisane od stvarnog autora ili su potpisivane imenima nekih slavnih ličnosti, što je u to vrijeme bio običaj. I danas, u teološkoj literaturi, imamo mnogo djela o čijim autorima ne znamo ništa, a koja su potpisana imenima svetitelja, apostola ili nekih drugih poznatih istorijskih ličnosti.

Najznačajnije književno djelo prednemanjićkog doba je svakako „Ljetopis Popa Dukljanina“ (u originalu: Gesta Regnum Slavorum tj. Kraljevstvo Slovena, poznat i kao Barski Rodoslov. Ovo djelo nastalo je iz tri dijela, koji su kasnije spojeni u jednu cjelinu i prevedeni na latinski, u kom obliku je i do nas došlo, jer je original izgubljen. Jedna od najljepših povijesti iz tog djela jeste ona čuvena o Vladimiru (Svetom Jovanu Vladimiru) i Kosari, o čijoj se ljubavi i ljepoti i danas pripovijeda. Pretpostavlja se da je djelo nastalo krajem 12. vijeka.

Uticaj Vizantije, ali i Zapada sve je veći. Zapadni uticaj je naročito vidljiv u južnim dijelovima, u Duklji, današnjoj Boki. Iako šira trgovina između država još nije na onom nivou na kojem će tek biti na kraju feudalizma, diplomatske posjete, duhovne/crkvene posjete i zajednička sasluživanja, ali i ratovi - utiču na kulturnu razmjenu. Malobrojne crkve iz tog perioda oslikane su freskama, po uzoru na vizantijske, a grade se i druge građevine, sakralnog tipa. Do nas su došli tek fragmenti tih umjetničkih djela. Neke od najstarijih crkava iz tog vremena su katedrala sv. Trifuna u Kotoru i crkva sv. Petra i Pavla u Starom Rasu.

Običaji, narodne nošnje, muzika, izrada predmeta za svakodnevnu upotrebu, gradnja crkava itd. sve to se razvija u vremenima mira u okviru samostalnih srpskih zemalja i dobija svoj karakter, koji će od 13. vijeka da se tek razvije u punoj snazi. Na žalost, česti ratovi, a naročito period u kojem Vizantija preuzima vlast nad dijelovima ili cjelinom srpskih zemalja i sredinom 12. vijeka sprovodi uništavanje srpske kulture i helenizaciju balkanskog poluostrva – učinili su da do nas malo toga dođe iz perioda prednemanjićke Srbije. Ali, činjenica da se već prva generacija Nemanjića služi obimnom literaturom na svom jeziku, sprovodi kulturnu reformu i učvršćivanje pravoslavlja u okviru srpskog jezika, srpske duhovne muzike i kroz srpske stilove u arhitekturi, govori nam da na kraju ovog perioda ima mnogo toga što se već ubraja u visoku i dobro organizovanu srpsku kulturu.

NEMANjIĆKI PERIOD

Kada je 1166. g. Nemanja postao Veliki Župan Raške, pobijedivši u dinastičkim previranjima svog starijeg brata Tihomira, nastao je period srpske istorije kojeg nazivamo Nemanjićkim. Nemanja, rodonačelnik dinastije koja će ostati upamćena kao „sveta loza Nemanjina“ i najpoznatija vladarska dinastija srpske istorije, promijenio je tok istorije na Balkanu i pokrenuo točak srpske istorije prema njenim najslavnijim danima. Nemanja je naslijednik ranije loze srpskih župana, mada u veoma zamršenom i maglovitom rodoslovu, a neki smatraju i da porijeklo vodi od Bodina – prvog srpskog kralja.

Iako u početku samo kao vizantijski vazal cara Manojla I Komnina, po njegovoj smrti, a u nastalom opadanju Vizantije, Nemanja od 1183. objedinjuje sve srpske teritorije i stvara prvu srpsku ujedinjenu državu, koju će njegovi dinastički nasljednici stalno proširivati. Po uzoru na Vizantiju, svom imenu pridodaje naziv Stefan, što u prevodu znači: vladar. Taj naziv, kao i nebeskog zaštitnika Svetog Georgija, svojim imenima i vladavini pridodaju i svi vladari loze Nemanjići.

Njegovi sinovi Stefan i Rastko, ostaju zabilježeni zlatnim slovima u srpskoj istoriji - prvi kao prvi krunisani kralj Srba – Prvovjenčani od 1217., a drugi kao Sveti Sava - prvi arhiepiskop autokefalne (samostalne) Srpske Pravoslavne Crkve od 1219.

Svi osim pretposlednjeg iz loze Nemanjića, proglašeni su za svetitelje. Pretposlednji iz te loze, Stefan Dušan Nemanjić, stvorio je prvo (i jedino) srpsko carstvo 1345. g., a koje je trajalo do 1371. za vrijeme njegovog sina Uroša (Nejakog). Sa Urošem Nejakim završava se period dinastije Nemanjića. Ali i nastavlja da traje po pobočnoj liniji kroz Lazareviće i Brankoviće. O ovom periodu ćemo govoriti sve do Kosovske bitke 1389. i dolasku Turaka Osmanlija.

O istoriji nemanjićkog perioda moglo bi se govoriti mnogo i dugo. Ali, ovaj kratki prolaz kroz period od ujedinjenja do propasti srpske srednjovijekovne države sasvim je dovoljan da se naglasi da je to najvažniji istorijski period za srpsku kulturu i duhovnost. Sve što danas smatramo da je istorijski kontekst srpske kulture i duhovnosti, temelji se na ovom periodu, bez obzira kako i koliko su vremenski periodi iza ovog sakatila i ubijala srpsku kulturu i duhovnost. U ovom periodu nastala su najljepša djela naše materijalne kulture, ali i duhovnosti, koji traju do danas.

Kao što smo već rekli o kraju prethodnog perioda, Sveti Sava i njegov brat Stefan Prvovjenčani, pozivaju se na već staru srpsku kulturu, ali i državnost. Naročito kada se obraćaju papi Honoriju III, tražeći krunu, a tom prilikom se pozivaju na staru srpsku kraljevsku istoriju. Papa će poslati krunu preko svojih legata i Stefan će postati i zvanično kralj, ali se u crkvenom smislu Srbija ipak okreće Istoku. U tom smislu je Sava odigrao veliku ulogu.

Savu Nemanjića, mnogo poznatijeg u srpskom narodu kao Svetog Savu, mnogi pisci upoređuju sa Mojsijem. Baš kao što je Mojsije u pustinji uvidio da će njegov narod uvijek ostati lutajuća grupa ljudi, bez stvarne veze između njih kao uređene zajednice, ukoliko ih ne bude povezivao zakon, te tako nastaje Mojsijev Zakona kojeg Jevreji poštuju i do danas – i Sava piše Krmčiju, odnosno zakonik koji Srbe tog vremena uzdiže u sam vrh kulturnih naroda. Njegovo Zakonopravilo (ili Nomokanon, tj. Krmčija) jeste zbirka crkvenih i svjetovnih zakona, koje je Sava koristio iz vizantijskih izvora, ali maestralno prilagodio društvenom kontekstu Srbije.

Srbija sa svojom neprikosnovenom kraljevskom vlašću, samostalnom (autokefalnom) Crkvom i Zakonopravilom svrstava se u red najbolje organizovanih i kulturno najuzvišenijih država tog vremena.

Srbija se sada širi između tri mora, gradski život je podignut na najviši stepen razvoja tog doba, a industrija, rudarstvo i manufaktura napredovali su više nego ikada u istoriji. Sa uređenim pravnim sistemom, Srbija ima sve uslove da postane bogata i dobro uređena država, po najvišim standardima tog doba. Samim tim, kultura i duhovnost dobijaj svoj naročit zamah.

Ne samo Žiča, kao sjedište srpske arhiepiskopije, nego i sve veći broj manastira i crkava, kao što su Đurđevi Stupovi, Hilandar, Banjska, Studenica, Mileševa, Pećka Patrijaršija, Sopoćani, a kasnije i Dečani, Gračanica, Ravanica, Ljubostinja itd. stoje i do danas kao najdivniji spomenici srpske kulture. I ne samo kao arhitektonski biseri, već i više njihove freske, ikone, sakralna umjetnost, škole i bolnice pri njima, prepisivačke radionice i sve ono što postaje centar narodne duhovnosti i kulture.

Srpska muzika, kako duhovna, tako još više i narodna, postaju jedna od odlika srednjovijekovne Srbije. Muzičari sada uživaju kraljevsku zaštitu i pokroviteljstvo, a gradske četvrti dobijaju svoje kulturne osobenosti u odnosu na sebarske (narodne). Duhovna muzika, nastala na temelju vizantijske muzike, sada u spoju sa narodnom muzikom, stvara nevjerovatan spoj i autentičnu srpsku duhovnu muziku. Vjeruje se da je narodna muzika, kao i veliki broj novih muzičkih instrumenata, uvedenih u upotrebu kod Srba u ovom periodu, bila najveća utjeha u kasnijem periodu, pod Otomanskom vlašću. Iz ovog perioda imamo sačuvane notne zapise čuvenih kompozitora i izvođača duhovne muzike: Kir Stefan Srbin(kraj XIV – početak XV vijeka), Isaija Srbin(XV vijek), Nikola Srbin (XV vijek). Na žalost, dvorska i narodna muzika, koju su izvodili „sviralnici“ ili „praskalnici“, nije se zapisivala, ili bar do nas nisu došli sačuvani zapisi.

U ovom periodu nastaje i jedna novina kod Srba – autentična srpska likovna umjetnost. U tom smislu, Crkva je njegovala freskopis i ikonografiju, a mnoge od naših srednjovijekovnih fresaka i ikona i danas se nalaze na listi UNESKO–a. Ima li nekoga ko nije čuo za Bijelog Anđela iz manastira Mileševe ili studeničko Raspeće?Srpski živopisci, osim hagiografskih portreta, rade nevjerovatne portrete ktitora manastira i crkava, pa i danas možemo da vidimo realističan izgled tih istorijskih ličnosti, bez obzira na osobenosti i zakonitosti vizantijske sakralne umjetnosti, na čijim temeljima nastaju autentična srpska umjetnička djela. Na žalost, nemamo imena tih čuvenih srpskih slikara, jer su to uglavnom bili monasi, a oni se, iz skromnosti, nisu potpisivali. Tek, ponegdje, osvanuo bi poneki zapis, kao npr. Zoograf Mihajlo i Evithije, u Rudenici Zoograf Teodor, dok se u Ravanici potpisao neki slikar Konstantin.

Već pomenuti srpski manastiri i gradske četvrti, postaju duhovni rasadnici, ali i centri za proizvodnju predmeta za svakodnevnu upotrebu. Neki od tih centara naročito postaju poznati po svojim proizvodima od neprocjenjive umjetničke vrijednosti, kao što su radionice za izradu nakita i predmeta za sakralnu upotrebu (kao npr. kadionice, okovi za ikone, putiri i diskosi itd.). Studenica postaje najveći centar zlatarstva, Pirot za izradu ćilima i keramike, Đakovica za grnčariju itd. Ovi proizvodi sada krase mnoge srpske domove, sve je više onih koji sebi mogu da priušte predmete navišeg umjetničkog dometa, a ti isti predmeti, za one kojima su još uvijek nedostupni, postaju umjetnički uzori i obrasci za stvaranje predmeta za svakodnevnu upotrebu.

Razvoj rudarstva u Srbiji pogoduje ogromnom ekonomskom razvoju, ali i doseljavanju mnogih radnika iz stranih država. Svako od njih dolazi sa svojom osobenom kulturom i navikama, koje sada obogaćuju srpsku kulturu. Srbi tog perioda rado prihvataju drugačije i uklapaju ih u svoje, pa tako nastaju nove autentične kulturne i duhovne vrijednosti. Za neke od simvola na srpskim narodnim nošnjama istoričari smatraju da su došli iz najudaljenijih krajeva tadašnjeg svijeta, kao npr. lav, koji se često koristi kao simvol u našim narodnim rukotvorinama, a kojeg povezuju sa Persijom, pa čak i Indijom.

U arhitekturi srednjovijekovnih srpskih manastira i hramova, zapaža se jedinstven spoj i nastanak novih autentičnih stilova. Najbolji umjetnici i arhitekte dolaze sa Istoka, iz Vizantije, koja se hvali monumentalnim građevinama vizantijskog stila, ali i Zapada, gdje već preovladavaju stilovi romanike i gotike. U dodiru sa srpskim potrebama, nastaju novi stilovi: raški i srpsko-vizantijski (vardarski). Ali ne samo zbog specifičnog položaja Srbije, nego i zbog istorijskih okolnosti, kao što je razaranje Carigrada i osvajanje velikog dijela Vizantije od strane Latina (1204.) ili najezda Mongola koja doseže sve do Srbije – Srbija postaje oaza i centar pravoslavne duhovnosti i kulture. Mnogi umjetnici, sa svih strana, nalaze utočište u nemanjićkoj Srbiji, koja i bukvalno postaje centar kulture i umjetnosti tadašnjeg svijeta.

O književnosti tog perioda se ne može mnogo toga reći, jer je to bilo vrijeme prepisivanja i prevođenja širokog obima teološke literature, a malo književnosti svjetovnog karaktera. Ipak, pod uticajem minijaturnog slikarstva, knjige su sve bogatije, sadržajnije i skuplje opremljene, zahvaljujući kopistima, iluminatorima i zlatarima, koji iz dalmatinskih gradova i Dubrovnika dolaze u Srbiju da stvaraju prava umjetnička djela primjenjene umjetnosti. Jedna od najvažnijih knjiga, koja je došla do nas, jeste Miroslavovo Jevanđelje. Nastalo u 12. vijeku, kao specijalna porudžbina Nemanjinog brata Miroslava, kneza Humskog, oženjenog sestrom Kulina Bana, a za manastir Sv. Petra na Limu (u blizini Bijelog Polja). Tekst ovog Jevanđelistara, bogato je ukrašen sa preko 300 stilizovanih minijatura i inicijala. Danas se čuva u Beogradu, a uz Vukanovo Jevanđelje, nastarije su sačuvane pisane knjige kod nas, pisane ćiriličnim pismom.

Uzdizanjem srpskog kraljevstva na stepen carstva, osvajanjem većeg dijela balkanske Vizantije i uzdizanjem srpske arhiepiskopije na stepen patrijaršije, započelo je jedno novo poglavlje u srpskoj istoriji, Ali, to poglavlje trajalo je kratko, jer smrću cara Dušana, carstvo se brzo raspada, kao što kaže Njegoš: „Velikaši, proklete im duše, na komate razdrobiše carstvo!“

Ideja cara Dušana bila je da preuzme ne samo kulturnu i duhovnu ulogu koju je imala Vizantija u istočnom dijelu Evrope, a koja je sada pritisnuta unutrašnjim trzavicama i otomanskom agresijom, nego i ulogu tzv. Kapetana hrišćanstva, neke vrste istočnog krstaškog vođe za borbu protiv Turaka i uticaja islama. Turci Osmanlije ušli su u koaliciju sa jednim od pretendenata na vizantijski presto, Jovanom Kantakuzinom, i zahvaljujući njemu već su se ustalili na evropskoj strani Dardanela i tu stvarali svoju bazu za dalje napredovanje ka Zapadu.

Od ugovora sa papom i ideje proglašenja za Kapetana hrišćanstva nije bilo ništa, a i Dušan je umro 1355. g. u svojoj punoj snazi. Vjeruje se da je otrovan. A mnogi su, u to vrijeme, vjerovali da je to bila Božija kazna, jer je patrijarh carigradski Kalist anatemisao cara i prvog srpskog patrijarha Joanikija, zbog toga što su bez njegovog blagoslova uzdigli srpsku arhiepiskopiju na rang patrijaršije. Ova anatema je skinuta tek za vrijeme kneza Lazara. Nakon Dušana, na presto dolazi njegov sin Uroš.

Ovaj kratki period srpskog carstva i cara Dušana, ostaće upamćen po mnogo čemu, ali najviše po Zakoniku Cara Dušana. Ovaj pravni zbornik, donijet je u Skoplju 21. maja 1349. g. Zakonik je inkorporirao najveći dio Nomokanona Svetog Save, ali je bio donesen na osnovu specifičnosti novog carstva i svog vremena. Ono što je zanimljivo u ovom Zakoniku, jeste da je na samom početku ukidao svaku mogućnost robovlasničkog sistema i odnosa prema ljudima, dajući automatsku slobodu svakom robu koji stupi na tlo srpskog carstva.

Eminentni istoričari i pravnici novog vremena slažu se da je Dušanov Zakonik najkolosalniji pravni kodeks tog vremena u Evropi, kao i najpoznatiji i najznačajniji pisani istorijski izvor i pravni dokument o epohi vladavine Stefana Dušana. On predstavlja originalno djelo srpske pravne nauke, pisan na srpskom jeziku, a koje je ostavilo dubok trag u životu našeg naroda. Original nije sačuvan, ali je do nas stiglo 24 prepisa ovog zakona, iz vremena od 14. do 19. vijeka. U Narodnom muzeju u Beogradu čuva se tzv. Prizrenski prepis Dušanovog zakonika nastao u 15. vijeku.

Poslednji vladar iz dinastije Nemanjića bio je Stefan Uroš V, sin cara Dušana, zvani Uroš Nejaki. Kao sušta suprotnost svom ocu, Uroš nije uspijevao da snagom svog autoriteta sačuva jedinstvo carstva. On postaje žrtva bahatosti vlastele koja se naglo obogatila u prethodnim ratovima i pljačkama. Najozbiljniji protivnik caru Urošu bio je njegov stric, car Simeon-Siniša, Dušanov polubrat. On je odvojio Tesaliju i Epir, tako da se carstvo podijelilo na dva dijela: Uroševo i Simeonovo. U Uroševom dijelu, a to je stara Srbija, on vlast dijeli sa Mrnjavčevićima. Očekivalo se da će Uroša, pošto nije imao djece, nasljediti Marko Mrnjavčević, u srpskim epskim pjesmama poznatiji kao Kraljević Marko.

Međutim, Marička bitka 1371. g. promijenila je sve. Bitka s Turcima, u kojoj su Srbi potučeni i potpuno razbijeni, iza koje umire i car Uroš, označena je kao „početak kraja“, a kraj je Kosovska bitka 1389. g. iza koje Srbi postaju vazali nove carevine. Između ove dvije bitke traje neprestana unutrašnja borba između „velikaša“ i sva srpska kultura, umjetnost, književnost, duhovnost itd. ustupaju pred krvavim borbama srpskih feudalnih veleposjednika i otimačini što većeg zalogaja posrnulog carstva. Između njih se, ali kao ujedinitelj, izdvaja knez Lazar Hrebeljanović, čiji je otac Pribac bio logotet na dvoru Dušana, a i sam Lazar je proveo mnogo godina služeći oba cara. Oženio se Milicom, kćerkom vojvode Vratka, potomka Vukana Nemanjića, te narod u njemu vidi nasljednika ugasle loze Nemanjića.

On je imao najviše poštovanja od ostalih srpskih feudalnih vlastodržaca, pa se stavio na čelo ujedinjene srpske vojske koja će na Kosovu Polju izaći pred Turke. Ta bitka je, možda, i najvažnija tačka oko koje će se, u vremenima koje dolaze, obavijati srpska duhovna borba za očuvanje svoje tradicije i kulture.

OTOMANSKI PERIOD

Nakon Kosovske bitke 1389. g., koja nije izgubljena, ali je predstavljala „Pirovu pobjedu“, Srbija ostaje bez ogromnog broja muške populacije. Period koji je uslijedio, jeste borba za očuvanje makar dijela srpske državnosti i slobode, sve do pada Smedereva 1459. i propasti srpske despotovine. U tom periodu, između Kosovske bitke i pada Smedereva, srpsku Despotovinu vodio je Stefan Lazarević, sin kneza Lazara, a nakon njegove iznenadne smrti, preuzima Đurađ Branković i njegovi nasljednici.

Lazarevići i Brankovići ostavili su dubok trag u srpskoj istoriji, a naročito u kulturi. Milica, supruga kneza Lazara i majka Stefanova, pisala je poeziju. Iz njenih povelja koje su sačuvane, a osim diplomatsko-pravnog jezika koji je uobičajen, Milica dodaje i toplu književnu notu i molitvu. Jefimijina pohvala knezu Lazaru i do danas predstavlja jednu od najznačajnijih pjesničkih tvorevina sredovijekovne književnosti, a kao vez pozlaćenom žicom na crvenom platnu – visok umjetnički domet.

Stefan Lazarevićbioje veliki pokrovitelj umjetnosti i kulture pružajući podršku i utočište kako učenim ljudima iz Srbije, tako i izbjeglicama iz okolnih zemalja koje su zauzele Osmanlije.On sam bio je pisac, a njegovo najznačajnije djelo je „Slovo ljubve” koje se odlikuje renesansnim crtama. Pored književnog stvaralaštva samog Despota, u ovom periodu se, između ostalih, javljaju Konstantin Filozof i Grigorije Camblak, a razvija se i bogata prepisivačka djelatnostu u Resavskoj prepisivačkoj školiu manastiru Manasija, Despotovoj zadužbini.

Podizanjem manastira Manasije, tj. Resave, započinje moravski stil gradnje crkava, jedan od tri karakteristična srpska stila u sakralnoj arhitekturi. Ovaj stil će se njegovati do konačnog pada srpske despotovine i perioda u kojem nema više srpske državnosti. Međutim, u ovom periodu nije cvjetala samo crkvena arhitektura. Značajan je uzlet na poljufortifikacione arhitekture. Zahvaljujući otvaranju sve više rudnika i preradi ruda, niče veliki broj gradova i razvija se bogata trgovina. Iz tog perioda Beograd prvi put postaje srpska prestonica, a njegov uticaj raste zahvaljujući trgovinskim putevima između Ugarske i ostatka Balkana, naročito sa Dubrovnikom i gradovima Dalmacije.

Pored prepisivačke aktivnosti u Resavi, Resavska pravopisna škola predstavlja treći tip pravopisa srpske redakcije slovenskog jezika, koji je bio u upotrebisve do 18. vijeka. Stefan Lazarević okupio je i pružio utočište obrazovanim ljudima, ne samo iz srpske Despotovine, već i iz okolnih oblasti i zemalja. Tu se razvija živa djelatnost na polju prevođenja novih dijela sa grčkog jezika, popravljanju postojećih prevoda i njihovom prepisivanju. Tako je stvoren novi srpski pravopis u kojem se pisanje vraća svom starom obliku, za šta su kao uzori poslužili srpski zetsko-humski, bugarski i grčki pravopis.

Za vrijeme Despota Stefana, u Srbiji se pojavljuju ideje koje su značajan nagovještaj humanizma i renesanse u srpskoj kulturi.Konstantin Filosof, Stefanov biograf, nešto kasnije napisao jeSkazanije o pismeneh – kao  pravopisno-gramatički traktat i neka vrsta prvog značajnog pokušaja formulisanja i sređivanja, pa i normiranja pravila već konstituisanog resavskog pravopisa.

Nakon što je srpska Despotovina prestala da postoji i Turci konačno zavladali cijelom teritorijom na kojoj su živjeli Srbi, nastaje novo doba, kako za srpsku istoriju, tako i više za srpsku kulturu i duhovnost. Karakteristika ovog vremena je da nema više srpske feudalne gospode, da je sav narod sveden na raju, a samo patrijarh, dobija ulogu Milet-baše, tj. narodnog vođe u okviru otomanskog carstva. Tako u ovom periodu jedino crkva ima snagu i mogućnost da bude stožer svog naroda. Istovremeno, to znači i da represije zbog ustanaka ili bilo kakvog remećenja turskog zakona, idu prema crkvama i manastirima, odnosno da će biti srušeni, paljeni ili pljačkani kao odmazda za remećenje mira i zakona.

Raji nije dozvoljeno obrazovanje, pa se pismenost čuva jedino pri manastirima i među monaštvom i sveštenicima, a i među njima nisu svi imali privilegiju pismenosti. Time Otomansko carstvo pokušava da raju svede na puke platiše poreza, kojima nije dozvoljeno da misle i vode politiku, a sve to - da ne bi dizali ustanke i bune i remetili nametnuti red koji su Turci organizovali u porobljenim oblastima.

Međutim, nesalomivi narodni duh u ovom periodu iznjedio je jedan nevjerovatan kulturni uzlet kroz epsku narodnu pjesmu. Pjesme tzv. Kosovskog ciklusa i Kosovski Zavjet, postaju duhovni stožer oko kojeg će se u narednim vijekovima saviti sva srpska kultura i duhovnost.

U epskim pjesmama pjesnik-guslar vraća se Kosovskoj bitci, ili vremenu između Maričke i Kosovske bitke, i traži uzroke propasti srpskog carstva. On dodjeljuje nekim istorijskim ličnostima mitsku snagu, moć i atribute, a drugima dodjeljuje ulogu izdajnika kojeg i Bog i rod kažnjavaju. Tako knez Lazar postaje car Lazo, iako on nikada nije imao tu ulogu; Marko Kraljević postaje mitska figura velikog broja pjesama, nosilac nevjerovatnih moći i herojskih podviga, iako Marko Mrnjavčević, kao istorijska ličnost, nema nikakve veze sa Markom iz pjesama, a čak je i turski vazal; Vuk Branković postaje izdajnik, samo zato što je preživio Kosovsku bitku i narod ga ne ubraja u heroje koji su listom svoje živote ostavili na Kosovu Polju. Miloš Obilić, za kojeg istorija nije sasvim sigurna da li je zaista postojao pod tim imenom, heroj je koji ubija cara Murata. Braća Jugovići, Toplica Milan i drugi, a kasnije i Sibinjanin Janko (Jan Hunjadi, ugarski plemić) opjevani su kao junaci kojima je rijetko ko ravan. Bolani Dojčinpostaje otjelotvorena žudnja za osvetom ugnjetenih i poniženih, jer ne može da umre dok postoji krvnik kao Uso Arapin. Zmaj Ognjeni Vuk (Vuk Grgurević Branković) dobija zmajevitu snagu i krila u ognjenom snu potlačenog naroda o osveti i pobjedi. On dijeli megdane sa najvećim turskim junacima: Đerzelez Alijom i Porčom od Avale.

Međutim, evidentno je i da kroz epske pjesme progovara paganizam, koji u periodu propasti srpske države i nestanku zakona koji bi ga pritiskao, slobodno diže glavu i nalazi svoje udobno mjesto u narodnim epskim pjesmama. Stara paganska vjerovanja, bajke, potisnuti običaji i kultovi, sada se javljaju kroz epske pjesme, gdje najčešće guslar ni ne zna više zašto uzima određene stilske figure, ali su one tu i on poseže za njima, uklapajući ih u priču, poput izgubljenih, pa ponovno nađenih dragocjenosti.

Kroz mnoge pjesme ovog perioda možemo da prepoznamo elemente starih paganskih vjerovanja, kao npr. da se uz velikaša, kakvu važnu ličnost, sahranjuju i predmeti, životinje, pa čak i najbliži srodnici. Ovaj običaj, koji se već hiljadama godina ne sprovodi, ili se sprovodi u nekoj ublaženoj varijanti, sada izranja iz narodnog sjećanja i ulazi u pjesmu. Tako Marko Kraljević ubija svog Šarca, ne samo da ne bi dopao neprijatelju, nego zato što se očekuje da u zagrobnom životu nastavi da služi svom gospodaru. U mnogim pjesmama se nad grobom junaka zabija mač, koplje ili šta drugo što je pripadalo mrtvom vlasniku, a sam guslar više nije siguran zašto, iako to stavlja u stih i pjesmu.

Lista paganskih vjerovanja koja se mogu naći u našim epskim pjesmama je predugačka i trebalo bi da bude zasebna tema. Smatram da je na ovom mjestu dovoljno naglasiti ono što smo na samom početku konstatovali – da se paganizam pokazao veoma vitalnim u okvirima srpske kulture, jer je sposoban da mijenja svoj oblik kako bi uvijek našao svoj put opstanka ispod hrišćanskog pokrivača.   

Što se tiče neiscrpne teme naših epskih pjesama, treba naglasiti da su one nastajale, čuvale se i razvijale sve vrijeme trajanja otomanske okupacije, kao vrsta narodnog otpora i tihog bunta. Ili oduška u mukama okupacije. Tako postoje razni ciklusi epskih pjesama, od kojih Kosovski, kao pretkosovski, kosovski i postkosovski jesu najznačajniji, ali postoje i ciklusi hajdučkih i uskočkih pjesama, kao i kasniji ciklusi o borbama za oslobođenje od Turaka u Srbiji i Crnoj Gori.

Isto je i sa narodnom muzikom. S tim, što sada narodna muzika u sebe absorbuje i elemente bliskoistočnog zvuka, kojeg na veoma zanimljiv način kombinuje sa tradicionalnim melodijama. Zanimljiva i činjenica da Srbi, sasvim slobodno, koriste u svojim narodnim napjevima muzičke elemente turkog osvajača, ali koji su Osmanlijama bili zabranjeni, jer po islamu, predstavljaju duhovni muzički izraz, koji se ne smije koristiti u svrhe zabave. Ta zabrana se ne odnosi na ne-muslimane.

Iz epskih pjesama proizišao je specifičan srpski mit, legenda ili duhovni izvor iz kojeg je nastaoKosovski Zavjet, kao centralno mjesto i izvorište nacionalnog duha i nacionalnih duhovnih vrijednosti. Kosovski Zavjet je, ne samo u vrijeme otomanske okupacije, nego i nakon oslobođenja, pa i kroz ostale borbe za srpsku državnost i sve do današnjeg dana, ostao nadahnuće i ideja vodilja srpskog naroda, njegovih umjetnika, književnika, mislioca, duhovnika i filosofa.

Ukratko, dan pred Kosovsku bitku, sama bitka i dan poslije bitke jesu centralni događaj iz kojeg se crpi toliko toga, da je nemoguće na ovom mjestu nabrojti sve detalje koje čine Kosovski Zavjet. Kneževa Večera dan pred bitku (kao simvol Tajne Večere) i etika kojom se vode glavni akteri priče, pričešće vojske pred bitku (kao simvol sv. Liturgije), Lazareva dilema kojem će se privoljeti carstvu (kao simvol sv. Tajne ispovijesti), ponašanje junaka tokom bitke (kao simvol idelizovanih hrišćanina), upad Obilića u turski čador i ubijanje Murata (kao simvol ubijanja zla, po motivima ikone Sv. Georgija), Lazarevo ponašanje pred egzekuciju (kao simvol krotke Hristove molitve u Gestimanskom vrtu, pred odlazak na Golgotu), izdaja Vuka Brankovića (kao Judina izdaja), Kosovka djevojka i oplakivanje poginulih junaka (kao simvol Mironosica) – jesu slike duboke hrišćanske etike i moralnog nadahnuća povezanog za pojmom Svetosavlja – kao autohtonog srpskog izraza pravoslavne hrišćanske vjere.

U središtu tog zavjeta stoji biblijski termin, poput Starog ili Novog Zavjeta, čime Kosovski Zavjet predstavlja biblijsko opredjeljenje srpskog naroda i stvaranje svog saveza sa Bogom i između sebe, kao što je to nekada činio Izrailj, a naročito u Mojsijevom oproštajnom govoru pred ulazak u Svetu zemlju[1]. Taj govor i zavjet (testament, ugovor) kojeg tim putem narod sklapa s Bogom i između sebe, temelj je Kosovskog zavjeta.

Nakon ovakog temelja, dolaze Hristove riječi iz Novog Zavjeta: Ovo je krv moja Novog Zavjeta, koja se vas i za mnoge prolijeva, radi oproštenja grijehova!

Ovako postavljen temelj jeste biblijski zavez Boga i ljudi, a obespravljeni i poniženi srpski narod ovaj zavjet i ovakvo opredjeljenje vidi u svojoj mitologizovanoj istoriji Kosovskog boja:  Svjesna žrtva i prolijevanje krvi za ispravnu stvar, nakon čvrste odluke da se ne prikloni zemaljskom, nego Nebeskom Carstvu, stajanja iza svoje odluke, bez obzira na cijenu, mučeništvo i herojstvo kao zavjetna žrtva, koja je iznad zemaljskih dobara, milosrđe kroz vidanje rana i zaštitu ranjenih i obespravljenih, i duboka vjera da će Bog biti pravedan osvetnik i oboriti moćne neprijatelje i osloboditi svoj narod, samo ako mu ostane vijeran. Jer je Bogu moguće ono što je ljudima nemoguće!

Iako je termin Svetosavlje novijeg datuma, moramo naglasiti da je u narodnoj kulturi i duhovnosti već u ovom periodu uspomena na Savu Nemanjića i njegov značaj za srpski narod i njegovu Crkvu, naročito naglašena i održavana kao žar na ognjištu. Svetom Savi se pripisuju takođe mitske osobine, a mnogi topografski termini vezuju se za Savu, kao npr. Savina Voda, Savina Stopa itd. U tim epskim preterivanjima i mitologizaciji, Sveti Sava postaje nešto kao Srpski Hristos, iako nigdje ne izostaje jasno razgraničenje kome to služi Sveti Sava.

U svakom slučaju, Kosovski Zavjet i Svetosavlje postaju zacementirani etički međaši srpskog naroda u periodu robovanja pod Trcima. Kasnije, kada se srpski narod bude oslobađao od ropstva i stvarao svoju državu, ovi etički međaši će ostati u narodu kao kulturni obrasci, mada će narodne elite više ili manje da se otklanjaju od tih ideala.

Treba naglasiti da je u ovom tzv. otomanskom periodu bilo velikih represija Turaka prema obespravljenom srpskom narodu, naročito njegovoj kulturi, ali da je bilo i kratkotrajnih perioda u kojima je srpski narod mogao da odahne. Nasilno odvođenje srpske djece u janjičare, tuv. Danak u krvi ili devširma, mnoge je majke i porodice zavio u crno, ali je u jednom trenutku iznjedrio i Mehmed pašu Sokolovića, Srbina koji je bio Veliki Vezir otomanskog carstva (1506-1579). Rođen kao Bajica Nenadić iz sela Sokolovići kod Rudog, odveden je sa 15 godina u janjičare. Kao Veliki Vezir, služio je 3 sultana i faktički upravljao carstvom. Zahvaljujući njemu, ukinuta srpska patrijaršija ponovo je obnovljena 1557. g. a patrijarh je postao Makarije Sekolović, brat Bajicin, tj. Mehmedov.

Ta obnovljena srpska patrijaršija bila je veća od one iz vremena cara Dušana i obuhvatala je i dijelove Ugarske, Bosne, Dalmacije i današnje Rumunije.  

U toku ovog perioda desila se Velika Seoba Srba 1690. godine, pod pećkim patrijarhom Arsenijem III Crnojevićem, zvanim Čarnojević. Uzrok ovoj seobi bio je neuspješan pokušaj austrijske vojske da osvoji Kosovo i dijelove Makedonije, u ratu koji je Srbima dao nadu, a koja se okrenula u veliko razočarenje i represiju Turaka. Car Leopold I je 21. avgusta 1690. izdao povelju Srbima da mogu da se nasele na austrijskoj teritoriji, u Banatu, Sremu i Slavoniji. Druga Seoba Srba desila se pod patrijarhom Arsenijem IVJovanovićem Šakabentom 1740. g., a na opustjele srpske krajeve u Srbiji naseljavali su se Arbanasi.

Jedna grupa Srba je tada otišla u Rusiju, gdje su se naselili na teritorijama koje je Ruska Federacija ovih dana anketirala od Ukrajine – Lugansk i Donjeck stvarajući državu Slavenoserbija, kao i Novu Serbiju u današnjoj Kirovogradskoj oblasti. Tamošnji Srbi su se, usljed sličnog jezika i slične kulture, relativno brzo asimilirali s Rusima i izgubili vezu sa svojim narodom.  

Na žalost, namjera Srba da se neko vrijeme tamo zadrže, pa da se vrate nazad, pretvorila se u stalni boravak na tuđoj zemlji, sve dok te krajeve nisu pretvorili u svoje, mnogo kasnije. Sremski Karlovci i Sentandreja postaju srpski kulturni i duhovni centri.

U dodiru sa katoličkom austrijskom i mađarskom kulturom, Srbi se trude svim silama da zadrže svoju. Ipak, uticaj baroka polako ulazi u srpsku kulturu i duhovnost, te u tim krajevima Srbi sada grade drugačije crkve, oblače se drugačije, tj. svoje narodne nošnje prilagođavaju modi svoje okoline. I duhovna muzika dobija svoju specifičnosti pod uticajem baroka, a mnogo kasnije će Nenad Barački zapisati tu muziku i staviti je u note, pod nazivom „Karlovački napev“.

Zanimljivo je da je Srbi u Banatu, Sremu i Slavoniji njeguju muziku uz žičane instrumente, tamburice, koje su donijeli sa sobom iz Stare Srbije, ali oblik i štim tih instrumenata polako se usaglašava sa instrumentima krajeva gdje sada žive. I sama muzika postaje spoj stare srpske muzike iz Stare Srbije i melodijskih oblika naroda sa kojima žive zajedno.

U ikonografiji tog vremena napušta se stari vizantijski stil i barokne ikone preuzimaju primat. To nije bila samo želja i namjera Srba, nego i česta promjena tzv. „Privilegija“ koje su dobijali od habskburških careva, pa i naredbe i ucjene kojima su Srbi bili izloženi, kao graničari i krajišnici ovog carstva.

Ipak, običaji srpskog naroda, oni koji se tiču ličnih, domaćih načina na koji Srbi čuvaju svoju kulturu, ostaju prilično netaknuti i održavaju vezu sa svojom jednokrvnom braćom preko Dunava i Save. O tome je, u svojoj biografiji, pisao i veliki srpski naučnik Mihajlo Pupin, koji porijeklo vodi upravo iz ovih krajeva današnje Vojvodine, iz mjesta Idvora.

---

[1]Čuj, Izrailju! Ti danas prelaziš preko Jordana da uđeš i naslijediš narode veće i jače od sebe, gradove velike i ograđene do neba. Znaj, dakle, danas da je Gospod Bog tvoj, Koji ide pred tobom, oganj koji spaljuje. On će ih istrijebiti i On će ih oboriti pred tobom, i izgnaćeš ih i istrijebiti brzo, kao što ti je kazaoGospod.Kad ih Gospod Bog tvoj otjera ispred tebe, nemoj da kažeš u srcu svom: Za pravdu moju uvede me Gospod u ovu zemlju da je nasijledim; jer Gospod tjera one narode ispred tebe za nevaljalstvo njihovo!Ne ideš za pravdu svoju ni za čistotu srca svog da naslijediš tu zemlju; nego za nevaljalstvo tih naroda Gospod Bog tvoj otjera ih ispred tebe i da održi riječ za koju se zakleo ocima tvojim, Avramu, Isaku i Jakovu.

Znaj, dakle, da ti Gospod Bog tvoj ne daje te dobre zemlje za pravdu tvoju da je naslijediš, jer si tvrdovrat narod.Pamti i ne zaboravi kako si gnjevio Gospoda Boga svog u pustinji; od onog dana kad iziđoste iz zemlje misirske, pa dokle dođoste na ovo mjesto, nepokorni bijaste Gospodu.

Gle, iznosim danas pred vas blagoslov i prokletstvo: blagoslov, ako uzaslušate zapovijesti Gospoda Boga svog, koje vam ja danas zapovijedam, a prokletstvo, ako ne uzaslušate zapovijesti Gospoda Boga svog, nego siđete s puta, koji vam ja danas zapovijedam, te pođete za drugim bogovima, kojih ne poznajete.

 

PODELITE OVAJ TEKST NA: