detalj slike: KRK Art dizajn

NOVI SAD - MOJ GRAD

Dr SIMO JELAČA

Istorija grada

Grad Novi Sad dobio je ime, prvo na latinskom jeziku, Neoplanta 1748 godine, kada je postao ‘’Slobodni kraljevski grad’’. Kao ljudsko naselje potiče još iz kamenog doba, na lokaciji današnjeg Petrovaradina. Na ovom mestu Kelti su počeli gradnju tvrđave, a za vreme Rimske Imperije tvrđava je povećana, u prvom veku nove ere. U petom veku Huni su opustošili ovaj prostor, a iza toga obnovili su ga Vizantinci.

Grad se prvi put počeo pominjati pod imenom Peturwarad, što je imalo značenje Petrovaradina, 1237 godine. Grad je bio pod Osmanlijskim carstvom u 16 veku, a pod Habzburškom Monarhijom tokom 17 veka. Za vreme vladavine Habzburške Monarhije pravoslavnom stanovništvu bio je zabranjen boravak u Petrovaradinu, nakon čega je 1698 godine počela gradnja novog naselja na levoj obali Dunava, gde su dotle bile močvare. Tom gradu dato je prvo ime Ratzen Stadt (Rački grad, što je značilo Srpski grad).

Ime Novi Sad, odnosno na latinskom Neoplanta, dobio je 1748 godine, a već 1780 godine grad Novi Sad imao je oko 2000 kuća, od kojih su srpske bile 1144. Tokom 18 i 19 veka Novi Sad je bio najveće srpsko naselje na svetu. Od 1867 godine Novi Sad je u sastavu mađarskog dela Austro Ugarske, od kada mu se znatno promenila demografska struktura, povećano je govorno područje na mađarskom jeziku. Tokom Drugog svetskog rata ubijeno je oko 5000 srpskog stanovništva, a mnogi su se još otselili. Od 1945 godine Novi Sad je glavni grad Vojvodine. A tokom NATO bombardovanja srušena su sva tri mosta na Dunavu, a od kada su mostovi obnovljeni, Novosađani govore da imaju tri mosta na Dunavu i sedam u Dunavu.

Iz starije istorije otkrivena su nalazišta zemunica na Klisi, iz bronzanog doba, a na temerinskoj petlji nađeni su ostaci iz raznih vremenskih perioda, od Paleolita do danas, kao postojanje nekropole Starčevačke kulture. U ulici Janka Čmelika br 36, nađeni su novčići sa likom Aleksandra Makedonskog, a na mestu zgrade Matice srpske pronađeno je groblje, slovenskog porekla, iz bronzanog doba. Nalazi iz vremenskog perioda od 3000-2000 godina (p.n.e.), čiji su nosioci stepski nomadi, koji su se doselili sa istoka. Na Detelinari su nađeni ostaci iz latinskog perioda, koji se povezuju za ekspanzije Kelta. Poreklo Rimljana potvrđeno je po nađenom njihovom novcu.

Prvi istorijski dokument o postojanju naselja na području Novog Sada je povelja ugarskog kralja Bele IV iz 1237 godine, nađena na lokaciji današnje Petrovaradinske tvrđave. Većina novijih nalazišta, tokom iskopavanja, prilikom gradnje, potiču iz perioda najezde Mongola i Turaka.

Dunavski Gibraltar

Novi Sad je drugi po veličini grad u Srbiji, sa 368.967 stanovnika (2024 godine) i svakako jedan od najlepših gradova u Evropi. Žitelji Novog Sada poznati su po svojoj miroljubivosti i ljubaznosti. Novi Sad, kao grad, postoji nešto duže od 300 godina. Prvi put se spominje od 1694 godine, dve godine nakon početka gradnje Petrovaradinske tvrđave imenovan je kao ‘’Dunavski Gibraltar’’. Pre Srba na ovom delu Vojvodine živeli su mnogi narodi: Rimljani; Gepidi; Huni; Avari; Sloveni; Germani; Mađari; Vizantinci i Turci. Na petrovaradinskoj Steni Rimljani su izgradili tvrđavu, koju su Mađari kasnije obnovili, a Turci održali. Na levoj obali Dunava Austrijanci su podigli mostobran, kao svoju odbrambenu liniju, oko koga je počelo da se gradi naselje, gde su prvo stanovali vojnici, pa zatim zanatlije i trgovci. U 18 veku, građani željni slobode uspeli su da za 80.000 forinti izdejstvuju od Marije Terezije status ‘’Slobodnog kraljevskog grada’’ pod imanom Novi Sad (1 Februara 1748 godine).

Novosadski mostovi

Dunav je oduvek darivao i kažnjavao Novi Sad. Darivao je gradu vodu, a često ga plavio. Donosio mu putnike, robu i nove ideje. U početku stanovnici su Dunav prelazili skelama, a kasnije je izgrađen pontonski most. U XX veku premošćen je deset puta, a svi ratovi su rušili mostove. Poslednji, Tokom NATO bombardovanja 1999 godine, ponovo su porušeni sva tri mosta, pa Novosađani, nakon obnove istih, od tada govore kako imaju tri mosta na Dunavu i sedam u Dunavu.

Srpska Atina

Od početka gradnje Novog Sada, oduvek je bio višenacionalan. Najviše je bio srpski, a tokom svih vremena u gradu su živeli i Hrvati, Mađari, Slovaci, Rusini, Grci, Cincari, Jevreji, Rumuni, Romi i drugi. Taj multikulturni imidž održao se i do danas, s’razlikom što je višenacionalnost još uvećana. Godine 1748 grad je imao 4620 stanovnika.

Početkom XIX veka srpski prosvetitelj Vuk Stefanović Karadžić, reformator srpskog jezika, rekao je: da je Novi Sad ‘’najveće srpsko naselje na svetu’’. Godine 1848/49 grad je bombardovan i razrušen. Njegovi stanovnici ubrzo, zatim, su ga obnovili, u stilu baroka i drugih arhitektonskih stilova. U drugoj polovini XIX veka nazvali su ga ‘’Srpskom Atinom’’. Posle Prvog svetskog rata, 1919 godine, Novi Sad sa celom Vojvodinom, ušao je u sastav Srbije, novostvorene Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, tj. u sastav Jugoslavije. Od tada Novi Sad je nastavio brzi privredni i kulturni razvoj. U gradu su izgrađeni bulevari i čuvena zgrada Banovine. A tokom Drugog svetskog rata stradalo je mnogo građana i uništeni mnogi objekti. Ali, posle je grad opet obnovljen, proširen i još više modernizovan.

Novi Sad spada u veoma sigurne gradove, kako za domaće stanovništvo, tako i za sve inostrane posetioce, bilo da su poslovni ljudi ili turisti.

Matica kulture

Još od prvih nastanaka grada, građani Novog Sada brinuli su o svom duhovnom životu. Podizali su crkve (Nikolajevska, Saborna, Sv. Georga, Uspenska, Almaška, Rimokatolička, Reformatorska, Protestantska, Jermenska crkva i jevrejska sinagoga). Građene su škole, Novosađani su u 19 veku imali dve više gimnazije i druge škole. Negovan je kulturni život građanstva. Razvijeno je knjižarstvo, novinarstvo i štamparstvo. Obnovljene su srpske čitaonice (1845), srpsko narodno pozorište (1861) i, najvažniji događaj desio se (1864) iz Mađarske je preseljena u Novi Sad Matica srpska. Matica je osnovana u Budimpešti 1826 godine. U okviru Matice srpske razvijen je i Muzej grada Novog Sada. A politički Liberalizam pobudio je Svetozar Miletić.

Epitet ‘’Srpske Atine’’ označio je zlatno doba kulture Novog Sada, a početkom XX veka u Novom Sadu su živeli dve godine Albert i Mileva Marić Ajnštajn.

Istaknute ličnosti Novog Sada pamte se: Svetozar Miletić (1826-1901), Jovan Jovanović Zmaj (1835-1904), Marija Trandofil (1816-1883), Dr Vasa Stajić (1878-1947), Đura Daničić (1825-1882), Mileva Marić-Ajnštajn (1875-1948), Laza Kostić (1841-1910) i mnogi drugi.

U svom romanu ‘’Ana Marija me nije volela’’, na strani 184, autorka Ljiljana Habjanović Đurović za Srbe kaže: ‘’da su Srbi besmrtno hrabri, viteški odani, srdačni, gostoljubivi, prijateljski nastrojeni, poverljivi, požrtvovani, koji nikada ne napadaju, ali se uvek istrajno i nepokolebljivo brane, koji štite i praštaju. Autor se slaže sa njenim mišljenjem, a uveren sam da se s’tim mišljenjem slaže i dovoljan broj srpskih čitalaca. I još bih tome dodao: da je kod Srba data reč u dogovorima vrednija i više poštovana nego pisani ugovor, kao i to: da se rukovanje prilikom kupo-prodaje stoke na pijacama i slično, apsolutno poštuje i smatra jačim od ugovora.

Bogastvo grada

Novi Sad je lociran na raskrsnici rečnih, drumskih, trgovinskih, kulturnih i civilizacijskih puteva, evropskih i orjentalnih. U Novom Sadu održava se svake godine Međunarodni poljoprivredni sajam. U Novom Sadu je veoma dobar štimung starih restorana. U Novom Sadu održavaju se svake godine ‘’Zmajeve dečije igre’’; ‘’Pesnički susreti’’; ‘’Brankovo kolo; ’’Novosadske muzičke svečanosti’’; ‘’Vojvođanske tamburica’’; Internacionalni rok festival ‘’Exit’’; kao i ‘’Festival uličnih svirača’’.

Od starijih sportova najvažniji su: konjički, streljaštvo i veslanje, a od modernih sportova sve olimpijske discipline. Svake jeseni održava se ‘’Novosadski maraton’’ i ‘’Fruškogorski maraton’’. Novi Sad ima divnu rečnu plažu ‘’Štrand’’.

Tvrđava kao riznica

Petrovaradinska tvrđava,’’novosdski biser’’, građen je od 1692 do 1780 godine. Prostire se na 112 hektara i krase je brojni bastioni i vojne kasarne. Danas je to kulturna riznica, na kojoj je izvanredan hotel ‘’Leopold’’ sa čuvenim restoranima i divnim vidikovcem. Tu je i Muzej Novog Sada; Arhiv grada Novog Sada; Akademija umetnosti novosadskog univerziteta; ‘’Atelje’’ (radionica umetničkih tapiserija) i, brojne umetničke galerije i kafei. Na tvrđavi dominira čuveni sat, na kome velika skazaljka pokazuje sate, a mala minute, zbog dunavskih brodara koj su se nekada davno orjentisali na vreme plovidbe.

Univerzitet Novi Sad

Novosadski univerzitet osnovan je 28 Juna 1960 godine. Ima 14 fakulteta u Novom Sadu i tri u Subotici, jedan u Zrenjaninu i jedan u Somboru. Na svim fakultetima, ukupno studira oko 50.000 studenata.

Fakulteti u Novom Sadu su sledeći:

Tehnološki fakultet (osnovan 1959; 1292 stdenata)

Akademija umetnosti (1974, ?)

Fakultet Sporta (1974: 413)

Fakultet tehničkih nauka (1960: 12.000)

Filozofski fakultet (1954: 6000)

Medicinski fakultet (1960: 26.335)

Poljoprivredni fakultet (1954: 4000)

Pravni fakultet (2000: 1900)

Prirodno matematički fakultet (1969 :6000)

Farmaceutski fakultet (2012: 108)

Fakultet za poslovne studije (2024: 1400)

Fakultet za Turizam (?: 4176)

Teološki fakultet (?: 2000)

Ekonomski fakultet u Subotici

Građevinski fakultet u Subotici

Pedagoški fakultet u Somboru

Tehnički fakultet ‘’Mihajlo Pupin’’ u Zrenjaninu

Učiteljaki fakultet, na mađarskom jeziku, u Subotici

Na univerzitetu se istražuje 350 savremenih projekata: 129 Inostranih programa i 550 Naučnih projekata.

Zanimljivosti

Kada se Novi Sad gradio na močvarnom terenu, često je bivao plavljen i nezdrav, oštrih zima, vetrovitih proleća i jeseni, a žarkih leta, sa puno komaraca. Carica Marija Terezija dala mu je ime Neoplanta, a Mađari su ga zvali Ujvidek, i Nemci Neu-Sajtz (Nosajc).

Industrijalizacija Novog Sada počela je gradljom pivara. Tu tehnologiju doneli su im Nemci. Prva manufakturna radionica bila je svilara 1765 godine. Od tada se u Novom Sadu počela gajiti svilena buba, a za to je zasađeno 1550 mladica belog duda, a narednih godina u Vojvodini je zasađeno na hiljade i hiljade dudova u atarima i svim selima, od kojih mnogi i danas egzistiraju.

PODELITE OVAJ TEKST NA: