detalj slike: KRK Art dizajn

Srpska PRAKULTURA

i počeci srpske DUHOVNOSTI

Uvod

Da bismo definisali pojam kulture jednog naroda, morali bismo da obuhvatimo sve ono što priroda sama ne pruža čovjeku, nego je djelo čovjeka, naročito jedne udružene ljudske zajednice. Pored onog materijalnog, što ta zajednica stvara, u pojam kulture ulazi i cjelokupno duhovno stvaralaštvo. Pa tako, pod kulturom se obično podrazumijeva skup svih materijalnih i duhovnih vrijednosti ljudskog djelovanja u prirodi, društvu i načinu mišljenja.

Materijalna kultura je isto što i civilizacija, u okviru koje se odvija duhovna kultura u svom užem značenju. Pod materijalnom kulturom podrazumijevaju se svi predmeti koji nastaju u procesu prerađivanja prirode, počev od predmeta za svakodnevnu upotrebu, pa do velikih građevina, koje određenoj zajednici služe za ispoljavanje duhovne kulture. S druge strane, duhovna kultura obuhvata tekovine umne djelatnosti jedne određene zajednice. Tu spadaju sva duhovna dobra i vrijednosti kao što su: država i pravo, norme ponašanja, sredstva sporazumijevanja, religija i kult, znanje, vaspitanje i obrazovanje, nauka, filozofija, umjetnost, ideologija, navike, običaji itd.

Kultura, dakle, u užem smislu obuhvata samo duhovna dobra, a jedna od osnovnih njenih funkcija jeste prenošenje kulturnih dobara i vrijednosti na pojedince i grupe, sa generacije na generaciju, sa koljena na koljeno.

Takođe, da bi definisali izraz duhovnost, što uopšte nije lako i jednostavno, jer mnogi različito doživljavaju duhovnost, jedna od dobrih definicija mogla bi biti: „Duhovnost je ulaženje u kontakt sa određenom duhovnom silom, koja svojim uticajem transformiše cjelokupnu untrašnju suštinu čovjeka“. Ta sila je, najčešće, Bog ili neka božanskva predstava. Ali može biti i stvaralačka, umjetnička sila – sila koja izsijava iz kulture jednog naroda. Srpska duhovnost je, sasvim sam siguran u to, izraz duboke hrišćanske vjere i svega onoga što čini duhovnu kulturu tog naroda.

Obzirom  da se u svim studijama i udžbenicima srpska kultura i duhovnost vezuju za hrišćanstvo i pravoslavlje, tačnije za pravoslavnu hrišćansku vjeru kao njen temelj, smatram da je važno naglasiti da naša nacionalna istorija seže mnogo dalje od momenta primanja hrišćanstva i narodnog krštenja. U tom smislu, srpska kultura, religija i duhovnost prethrišćanskog perioda, imaju veoma važnu i nezaobilaznu ulogu u definisanju kasnije srpske kulture i duhovnosti.

Na ovom mjestu ne bih želio da ulazim u kalkulacije koliko je stara srpska kultura, još manje na kojim korijenima se ona baštini, jer u tom smislu postoje podijeljena mišljenja. Obzirom da nemamo mnogo arheoloških i materijalnih artefakata srpske civilizacije, još manje pisanih tragova o kulturi, religiji, običajima i vjeri Srba prije prelaska u hrišćanstvo, možemo samo da izvedemo određene zaključke na osnovu istaživanja etnologa. Međutim i oni se najviše oslanjaju na ono što je uvršteno u hrišćanstvo, što je preuzeto iz prehrišćanskog perioda i u tom obliku se zadržalo još dugo, a veoma često i do danas.

Arheološka otkrića u Vinči i vinčansko pismo, Lepenski Vir, Starčevo i mnoga druga, manja nalazišta, a koja su od našeg vremena daleko između 2 500 i 8000 godina, mnogi danas povezuju sa korijenima srpske kulture. Tu ne treba isključivati ni rimska, niti grčka nalazišta, jer je jedna od osnovnih istorijskih osobenosti Balkana upravo preživljavanje kroz udruživanje, spajanje i utapanje jednih plemena sa drugima. Ovih dana izvode se iskopavanja jednog nalazišta u Sjevernoj Makedoniji[1], koje je zbunilo arheologe, jer prva datiranja govore o civilizaciji starijoj od grčke-makedonske.

Genetska istraživanja novijeg datuma potvrđuju jedinstvenu Balkansku I i I2a halogrupu, što su samo još neki od dokaza da je srpska prapostojbina jedinstvena i specifična u odnosu na ostale dijelove svijeta. A glavna specifičnost naroda Balkana jeste upravo u udruživanju i spajanju, kao načinu opstanka u teškim vremenima. Možda najbolji primjer jesu Bugari, kao turkijsko pleme, koje se pomiješalo sa Slovenima i preuzelo slovenski jezik i kulturu. Svakako da u takvim spojevima, udruživanjima i utapanjima treba da gledamo i našu srpsku prakulturu.

U poslednjih 30-tak godina pojavljuje se sve više glasova koji govore kako Srbi nisu doselili na Balkan, nego su autohtono stanovništvo balkanskog poluostrva pod raznim imenima zabilježenim od strane rimsko-vizantijskih hroničara. Arheološka, lingvistička i genetska istraživanja sve više potvrđuju tu toriju. S druge strane, od Bečkog kongresa 1815. g. zvanična srpska istorija govori o doseljavanju Slovena na Balkansko poluostrvo sa područja Karpata u 7. vijeku. Zato bih taj dio svjesno zaobišao i ostavio svakom pravo na svoj zaključak po ovom pitanju, a mi ćemo se baviti onim što možemo da pratimo sa sigurnošću o paganskoj prethrišćanskoj kulturi Srba, kao PRAKULTURI današnje srpske kulture i duhovnosti.

Na ovom mjestu je važno da objasnimo izraz PAGANIZAM, jer se on često koristi ili nailazimo na njega kada govorimo o prethrišćanskom periodu ili periodu ranog hrišćanstva kod Srba. Ovaj izraz se u literaturi koristi kao opis drugačijeg vjerovanja od hrišćanskog. Veoma često se uzima i kao sinonim za bezboštvo, mada bi to bilo u suprotnosti sa smislom paganizma. To je, dakle, izraz, kojeg najčešće koristimo da opišemo mnogobožačka, prethrišćanska vjerovanja, koja su se još dugo nakon hristijanizacije zadržala u našem narodu. U zapadnoevropskom narativu Paganima se nazivaju narodi koji nisu hristijanizirani i najčešće služi kao sinonim za zaostalo, bezbožno ili nekulturno, divlje.

Srpska PRAKULTURA

Način života i religija mnogih plemena koji su u istoriji živjela na terenu kojeg Srbi smatraju svojom postojbinom, kao što su Tribali, Dardani, Iliri, Dalmati, Japodi, Geti itd, u svojim nazivima imaju mnogo srpskih riječi koje se ili i danas koriste, ili im je korijen zajednički sa srpskim jezikom. Uzmimo npr. narod pod imenom Geti, onako kako se pominju u grčkim izvorima. Ustvari, naziv dolazi od srpskog izraza za ratare, a naziv dolazi od riječi „goja“, što je stari srpski naziv za zemlju. Zemlja je ta koja hrani, goji, odgaja, a i danas postoje izrazi kao što su: geaci, gejaci, gedže – ljudi seljaci, zemljoradnici.

Tribali su pleme koje svoj naziv dobija od vjere u trojičnost. Sam vrhovni bog se predstavlja sa tri lica, kao Troglav ili Triglav, njihov pozdrav je sa podignuta tri prsta, a sve je u znaku trojstva: rođenje, vjenčanje, smrt. Iz tog vremena je ostao običaj kod Srba da se sve radnje utrojče, a ostao je i do danas izraz: „Tri put` Bog pomaže!“ Motiv sa tri spojene spirale, tzv TRISKELES je najčešći motiv na srpskim narodnim nošnjama, a nalazi se i na gobu Prvoslava Nemanjića, bratanca Stefana Nemanje. I stolice za sjedenje su najčešće pravljene kao tronošci, a STOLOVAČA, na kojoj sedi domaćin srpske zadruge, je tronožac izrađen od javorovog drveta – koje ima posebne magiske moći. Npr. vjerovalo se da gusle od javora uspostavljaju posebnu vezu sa precima.

Posebno je važno naglasiti Žitije Sv. Ahilija, hrišćanskog svetog Oca koji je živio s početka 4. vijeka i propovijedao među Tribalima. U njemu piše: „Ovi Trivali se, dakle, sopstvenim jezikom nazivaju Srbima“. Ovaj dokument se čuva u manastiru Hilandaru. O Srbima kao Dačanima pisali su: Kekavmen (11. vijek), Mihajlo Solunski, patrijarh Mihajlo Anhijalski, Jovan Zonara (12. vijek) kao i Karlovački rodoslov (16. vijek). O Srbima kao Getima najznačajniji zapis djelo je Teofilakta Simokate.

Uostalom, jedna od najvažnijih odlika srpske nošnje su opanci a oni su dokumentovani na našem području još od Vučedolske kulture, prije 5000 godina. Opanak je jedan od najznačajnijih arheoloških nalaza ove kulture. Takođe, opanci su dokumentovani kod starosrpskih plemenâ Dalmata i Japoda. Opanci od prijesne kože, koje do današnjih dana upotrebljavaju Srbi, zadržali su isti oblik kao kod „Ilira“ u rimsko doba.

U tom paganskom, mnogobožačkom okruženju, osim vrhovnog boga Svetovida, ili Peruna (koji je imao svoj dug razvojni put od Velike Majke do Nebeskog Oca) i manjih božanstava zaduženih za krupne događaje i pojave iz svakodnevnog života, Sloveni su vjerovali i u demone, predstavljane kao vile, vukodlaci, vampiri, itd. Međutim, iz svih epoha prethrišćanskog vremena, vijekovima prije hrišćanstva, izdvaja se kod Srba snažno vjerovanje u prisustvo duša umrlih predaka. Gradnja kuća u obliku šestine kruga, sahranjivanje pokojnika u sjedećem položaju, čime se opisuje taj isti oblik, gradnja (h)rama za vatru, tj. ognjišta na sredini kuće, a iznad groba plemenskog pretka, uzdizanje slova i napijanje vina u čast pretka... sve su to običaji koji su nastali još vijekovima prije primanja hrišćanstva, ali koji su dosegli i do danas, u nešto izmjenjenom obliku.

Dakle vjerovanje u duhovni, nevidljivi svijet, kod Slovena je imalo veliki uticaj na svakodnevni život. U tom svijetu žive preci, a njihovi nasljednici na zemlji su mnogim nitima povezani sa njima. Gotovo da je sve u duhovnosti prethrišćanskih Srba vezano za pretke, čiji plam se održava kroz ognjište. I do danas je ostalo, a naročito kroz epske pjesme ili kletve, gašenje ognjišta - kao nešto strašno i užasno.

Vjerovanje u toteme povezane za životinjama zaštitnicima plemena, takođe je bilo veoma rasprostranjeno. To je vjerovanje da izvjesno bratstvo ili pleme stoji u srodničkim vezama sa nekom životinjom i da od nje vodi svoje porijeklo. Takva životinja se ne smije ubijati, a vjeruje se da ona štiti pleme. Najčešće je to bio vuk, a nerijetko i zmija, čije predstave se nalaze u mnogim bajkama, basnama i narodnim pjesmama prethrišćanskog perioda. Uzmimo da se i danas govori o „kućnoj zmiji“ koja živi ispod praga i koja se nikako ne smije ubijati.

Veoma široko je bilo rasprostranjeno vjerovanje u neku vrhovnu silu, koja može biti dobra ili zla, a koja se izražava npr. kao „urokljive oči“. Tom silom se vračalo i gatalo, a posljedice su bile namjenjene svakom aspektu života u zajednici, odnosno ublažavanju sila prirode. U skladu sa tom silom, postojale su mnoge religijske zabrane i tabui, izražene kroz jednostavan zakon: „valja se ili ne valja se“. Posljedice kršenja tih zabrana, vjerovalo se, da donose bolest i smrt. Ali, prvenstveno donose „pogan“, „nečistotu“, koja se mora ritualno očistiti. Najstarija riječ za nečistotu, prvenstveno u fizičkom obliku, kao mrlja ili fleka – jeste grijeh. Ta je riječ i do danas ostala, ali kao duhovna nečistota.

Stara vjerovanja i primjere te vjere možemo naći u mnogim epskim pjesmama, koji su ostale da traju i nakon napuštanja mnogoboštva. U njima guslar, ponekad i nesvjesno, oživljava ili ponavlja običaje koji su vezani za vjerovanja i kult prehrišćanskih Srba. Ima mnogo primjera i u starim srpskim bajkama, u kojima glavni junak često prolazi kroz zamke u obliku vode i vatre – što predstavlja ništa drugo nego kult očišćenja od grijeha ili bačene magije. Dakle, elementi, kao što su voda i vatra, poštovani su kao sredstva očišćenja od grijeha.

Religijski sistem paganskih Srba bio je potpuno zaokružen, što znači da su u okviru svoje vjere imali odgovore za sva životna pitanja i rješenje za sve životne probleme. A ti odgovori bili su pretočeni u običaje, kao neizostavni dio kulta, kojih su se striktno držali. Zato je iz tog period i do danas ostala izreka: „Bolje je da selo propadne, nego u selu običaj!“ Običaji, kao refleksija kulta i prinošenja žrtava, toliko su bili snažni i ukorijenjeni u svakodnevni život, da ih ni prelazak na hrišćanstvo nije mogao izbrisati.

Upravo u tim običajima, kao neizostavnom dijelu predhrišćanske srpske kulture, ili srpske prakulture, možemo da pratimo razvojnu nit naše novije, hrišćanske kulture. Uzmimo npr. stari običaj da se na slami prinose žrtve vrhovnom bogu, u obliku umješenog pšeničnog hljeba. Ili personofikaciju vrhovnog boga u drvetu hrasta. Ili da se čin obesvećenja čovjeka ubijstvom može sprati i ponovo osveštati samo krvnom žrtvom. Ili npr. običaj da svaka kuća ima svog kućnog boga, čiji simvol stoji u nekoj niši u zidu glavne kućne prostorije, kojem se jednom godišnje prinose žrtve, a kada ko od ukućana umre, on se sahranjuje sa kopijom tog kućnog boga. Mitskom pretku se prinosi kuvano žito, Itd... Pretpostavljam da iz ovih prehrišćanskih običaja jasno možete da naslutite mnoge današnje poznate forme običaja kod Srba.

Hrišćanski misionari, još prije nego su krenuli u svoju misiju širenja hrišćanstva među Slovenima, morali su da se dobro upoznaju sa načinom života Slovena, njihovom kulturom i običajima, a ne samo prevesti bogoslužbene knjige na slovenski jezik ili imati dobru volju. Vjeruje se da su najpoznatiji od tih misionara, Kiril i Metodije i sami bili Sloveni (po majci), a odrasli su u Solunu, u čijoj okolini je bila veoma rasprostranjena srpska zajednica. Dakle, bili su dobro upoznati sa kulturom naroda kojem donose hrišćanstvo.

U tom susretu Srba i hrišćanstva, jedno od najvažnijih pitanja bilo je pitanje kulture, tačnije: običaja koji direktno izviru iz kulta, kao projekcije religijskog sistema. Ideja da se prihvati nova religija, kod Srba nija bila shvaćena samo kao politički projekat i prisajedinjenje nekoj naprednijoj civilizaciji, kao što je to bila Romejska, tj. Vizantijska. Takav čin imao je i dubok kulturološki, pa čak i magijski pristup nečem novom i drugačijem: ukoliko je to novo bolje, utoliko više treba da postane i sastavni dio kulture i duhovnosti jednog naroda koji je svoju kulturu čuvao, njegovao i usavršavao vijekovima.

Pred tako postavljenim ciljem ili zahtijevom, stajala su dva ponuđena odgovora. Jedan je dolazio sa Zapada, od strane franačkih hrišćanskih misionara čiji je duhovni centar u Rimu, a drugi od Romejskih (Vizantijskih) misionara, čiji je duhovni centar u Novom Rimu, tj. Konstantinopolju (Carigradu).

Pri tome, treba naglasiti da se proces hristijanizacije Slovena odvija mnogo prije 1054. g., tj. dok je hrišćanska Crkva bila jedinstvena i još nije došlo do podjele na Istočnu-pravoslavnu i Zapadnu-rimokatoličku. Takođe treba uzeti u obzir da je među Srbima već bilo mnogo hrišćana i ta vjera im uopšte nije bila strana. Stoga, sam čin prihvatanja hrišćanstva sa jedne ili druge strane svijeta, nije predstavljalo neko važno pitanje.

Međutim, pitanje jednog ili drugog pristupa, odnosno forme, bilo je od presudnog značaja.

Tako, Slovenska prethrišćanska kultura dolazi pred izbor:

1.      Prihvatiti hrišćanstvo od franačkih misionara, tj. sa Zapada, kojima je slovenska kultura, njihovi običaji i duhovnost varvarska, bezbožna, divlja i treba je zbrisati, potpuno promijeniti i utopiti u zapadno-evropske vrijednosti i kulturu, ili:

2.      Prihvatiti hrišćanstvo od romejskih misionara, kojima je sve slovensko prihvatljivo, s tim da svemu treba dati hrišćanski temelj i objašnjenje. Ali i:

3.      Ostati i dalje izvan hrišćanskog korpusa, koji ih ograđuje sa svih strana, što bi značilo: vremenom nestati sa istorijske scene kao narod i izgubiti svoju budućnost, posmatrajući primjer drugih plemenskih zajednica, kao npr. Gota, Vizigota itd.

Obzirom da smo već pomenuli važnu stavku da je u okviru slovenske mnogobožačke religije i kulture postojao jedan zaokružen sistem i da je taj sistem davao odgovore na sva životna pitanja, kao što su rođenje, smrt, svakodnevica, ishrana, način upotrebe stvari i predmeta, odnos prema svijetu koji ih okružuje itd. – usvajanjem drugačijeg temelja mnogo toga se suštinski mijenja, ali ne i forma. Mogućnost zadržavanja forme, kroz običaje koji nastavljaju da traju i postoje, iako suštinski drugačija, zadovoljilo je prehrišćanske Srbe, kojima je običaj i formalni, vizuelni dio duhovne kulture bio veoma važan. Ili, da naglasimo: od presudnog značaja!

U saglasnosti sa misionarima, a oni opet sa svojim duhovnim centrom u Carigradu, Srbi su zadržali najveći broj svojih običaja, iako su stari običaji dobili nov temelj i novo tj. hrišćansko objašnjenje. I sami misionari su se trudili da slovenske običaje naglase kao dobre i korisne, znajući da će preko njih srpski narod mnogo jače vezati hrišćansko vjerovanje za svoje narodno biće. I zaista, tako je i bilo, a tako je i ostalo do našeg vremena, naročito u ruralnim sredinama. Hrišćanstvo se toliko stopilo sa srpskim narodnim bićem, upravo preko običaja i kultnih formi, da je stara mnogobožačka vjera brzo nestala i zaboravljena. Istovremeno, kroz iste te običaje i forme, i danas možemo pratiti razvojni put srpske kulture i duhovnosti od njenih početaka, do danas.

Tako su, već pomenuti stari običaji za slamu i badnjak sada vezani za Hristovo rođenje i ostali da traju do danas. Sam biblijski narativ o uslovima u kojima Bogočovjek Isus dolazi na svijet, o jaslama u kojima leži, vatri koju pastiri lože da se novorođenče ugrije, darovima mudraca sa Istoka itd. sasvim zgodno uklapaju u sebe stare srpske običaje. Ima čak i hrišćanskih duhovnika koji u staroj slovenskoj paganskoj vjeri i običajima vide promisao Božiji da budu priprema za hrišćanstvo, kao pedagoga za primanje Hrista, kao što je starozavjetna jevrejska istorija viđena i nazvana od strane Apostola Pavla. Možda je takvo viđenje pomalo i nategnuto, ali je činjenica da su se mnogi stari običaji savršeno uklopili u hrišćansko vjerovanje.

Kućno božanstvo, koje je (gle čuda!) pravljeno u obliku krsta i stajalo na istočnoj strani glavne prostorije u kući, za koje istoričari pretpostavljaju da predstavlja pretka od kojeg je pleme nastalo, pa do toga da je to simvol samog Svetovida, vrhovnog boga stare mitologije, zgodno je zamjenjeno Časnim Krstom i ikonom Krsne Slave. Za istoriju nastanka Slave kod Srba vezuju se dva moguća objašnjenja: 1. Plemena i bratstva krštavala su se grupno na određene hrišćanske praznike, koji su sada postali njihovi zaštitnici i 2. Plemena i bratstva davala su hrišćanskim svetiteljima određena obilježja i atribute koje su nekada vezivali za paganska božanstva ili toteme, pa su po njima sebi birali porodičnog/plemenskog zaštitnika. Vjerujem da su oba objašnjenja tačna, iako je redoslijed manje-više nebitan, ali je najvažnije da su običaji koji su bili vezani za proslavu nekadašnjih kućnih božanstava sada dobili drugačiji temelj i ostali da postoje do danas u svom formalnom obliku. Pšenični hljeb, zvani Kolač, kao nekadašnji prinos kućnom bogu i kuvano žito, kao prinos za duše predaka, ostaju sastavni dio proslavljanja Krsne Slave i u svom nepromijenjenom obliku ostaju da žive kao običaj i u hrišćanstvu. Sasvim zgodno su se uklopili i kao hrišćanska slika Pričešća ili kao parabola o Vaskrsenju. A i Srbi, kao narod, u Krsnoj Slavi dobijaju jednu specifičnost u odnosu na sve hrišćanske narode svijeta.

Ipak, ne smijemo tek tako olako da pređemo preko činjenice da su mnogi paganski običaji i kultne forme iz mnogobožačke religije ostali da žive i do danas. Mnogo je vremena prošlo i mnogi trud su uložili srpski velikaši i duhovnici da suzbiju paganizam iz naše kulture. Nije na odmet da se i danas zapitamo: da li je taj proces ikada završen?

Ako o prosecu hristijanizacije Srba i prelasku sa paganizma na hrišćansku vjeru govorimo u istorijskom kontekstu, onda moramo da naglasimo da je to vrijeme kasnog robovlasničkog sistema, sa prelaskom na rani feudalni sistem. Dakle, još uvijek se nalazimo u granicama drevnog Rimskog carstva i govorimo o periodu između 7. i 9. vijeka. Zapadno Rimsko carstvo je već palo i na njenom terenu vlada Sveto Rimsko Carstvo, u kojem glavnu riječ vode dojučerašnji pagani koji svim silama pokušavaju da se predstave kao nasljednici nečega što su još juče rušili i palili. Na Istoku je Romejsko carstvo, koje današnja Zapadna civilizacija rado naziva Vizantijom. A u stvari, to je rimska kultura kojoj se Grci aktivno nameću kao praroditelji i nastavljači tradicije.

Drugim riječima, to je vrijeme u kojem svako pokušava da bude nešto drugo u odnosu na ono što je bio do juče, gradeći se boljim i superiornijim od svojih neposrednih predaka, gledajući u pravcu jednog grada koji svima predstavlja ideal „carstva nebeskog na zemlji“ – Konstantinopolja. Ideal koji je, očito, nedostižan bilo kome na (tadašnjem) svijetu, osim njegovim stanovnicima koji, ni krivi ni dužni, uživaju u privilegiji života u njemu. Ali, kao i svaki san – gotovo da je tu i možeš da ga osjetiš pod prstima. A on izmiče čim pokušaš da ga uhvatiš. Zato se u novim oblastima nigdje ne grade neki novi Konstantinopolisi, jer je taj ideal nemoguće dostići.

Umjesto tog nedostižnog ideala, sve se okreće ruralnom načinu života i malim gradovima-tvrđavama u sred seoskih zajednica, kao ideala nekog novog vremena, kojeg danas nazivamo feudalizmom. Prelazak na sistem feudalizma je Srbima naročito pogodovao, jer robovlasnički sistem ionako nikada nije bio sastavni dio Slovenskog bića. Tim prije, zbog činjenice da su osvajački narodi rado uzimali Slovene za robove i hvalili se kako su robovi Sloveni uvijek na dobroj cijeni.

Rani Feudalni sistem svodi velika carstva na male sastavne dijelove, feude, kneževine i despotovine, koji savršeno pogoduju nastavku starog slovenskog osjećaja za zajednicu u vidu plememna i bratstva. Stara forma socijalnog života Slovena nastavlja da postoji kroz plemenski savez, iako sada kroz drugačiji, hrišćanski temelj. Stoga je prelazak na novo, drugačije, hrišćansko, bio ublažen i ekonomsko-političkim pravcima kojima se kretao tadašnji svijet i mnogo lakše prihvaćen kao svoj.

Već na početku sam rekao da ne želim da ulazim u raspravu da li su Srbi doselili na Balkan ili su tu mnogo duže od ideje doseljavanja Slovena u 7. vijeku. Kako god bilo, Srbi su tu, na Balkanu, mnogo više od jednog milenijuma, na razmeđi Istočnog i Zapadnog Rimskog carstva, koju je još Dioklecijan povukao u 4. vijeku, a koja će ostati kao vječita granica i nevidljivi zid između civilizacija. Za one na Istoku – Srbi su Zapadni, za one na Zapadu – Srbi su Istočni, a sv. Vladika Nikolaj je skovao slavnu krilaticu: „Srbi su iznad Istoka i Zapada“. Ovu geografsku specifičnost navodim kao bitnu referencu za izgradnju unikatne i autohtone srpske kulture i duhovnosti.

U takvom okruženju paganizam i hrišćanstvo se između sebe bore među Srbima i stvaraju jedan sinkretizam koji postaje važan element srpske kulture i duhovnosti. I nastavlja da postoji kao specifičan sistem na specifičnom mjestu, a usudio bih se da kažem i da među Srbima predstavlja jednu specifičnu podjelu koja je danas izraženija nego ikada u istoriji. Ipak, o tome više u trećem dijelu, kako se budemo približavali razgovoru o srpskoj kulturi i duhovnosti našeg vremena.

Iako smo na početku razgraničili kulturu na materijalnu, tj. civilizaciju i nematerijalnu, duhovnu, kao kulturu u užem smislu, i odlučili se da govorimo o ovom drugom dijelu, smatram da nikako ne bismo smjeli preskočiti i onaj meterijalni dio kulture, bar kada govorimo o ovom periodu. Bar ako pod tim civilizacijskim, materijalnim dijelom kulture treba da kažemo koju riječ o građevinama od opšteg, socijalno-kulturnog značaja.

Skoro sve građevine iz prehrišćanskog perioda srpske istorije graćene su od trošnih materijala: drveta i slame. Arheolozi gotovo da ne mogu da pokažu prstom ni na šta iz tog perioda. Ne treba isključiti ni revanšizam novih hrišćana prema staroj kulturi i namjerno uništavanje paganskih građevina i obilježja. A naročito ne smijemo zaboraviti na osvajače koje dolaze iz dva velika centra Rima i Carigrada, koji se između sebe bore za duhovni uticaj i ubiranje poreza.

Zato se postavlja pitanje: da li su prethrišćanski Srbi, pa i hrišćanski Srbi do pojave Nemanjića, namjerno gradili sve od trošnih i jeftinih materijala, ili je njihov civilizacijski stepen bio toliko nizak da nisu ni znali za bolje?

Na ovo pitanje će svako odgovoriti po svojoj duši i savjesti, jer će u odgovor svakako uključiti i sugestivan odnos prema Srbima. Definitivno je da opšti zaključak po ovom pitanju ne postoji.

Iz svega onoga što sam imao prilike da čujem i pročitam o tom period naše istorije, pa i kasnijem, biću slobodan da se javno i bez ustručavanja priklonim onima koji smatraju da su javni materijalni spomenici, građevine od socijalnog i religijskog značaja kod starih Srba imale mnogo manji značaj, od onoga što je pripadalo pojedincu. Razloga za takvo vjerovanje ima mnogo, a iznijeću samo neke od njih.

Nematerijalna kultura, naročito običaj, kao formalni dio kulta koji se odnosi na pojedinca i manju zajednicu, pleme/bratstvo, kod Srba su uvijek predstavljali važan faktor svakodnevnog života. I mnogo važniji od nekog maglovitog pojma naroda, nacije, carstva. Svedeno na manju, lokalnu zajednicu, selo ili okrug, Srbima je uvijek predstavljalo nešto bliže srcu, intimnije, a emocije su kod Srba oduvijek bile u prednosti nad racionalnim. Otuda i danas kod nas mnogo različitih običaja, koji se razlikuju od sela do sela, od oblasti do oblasti, jer je otpočetka lokalna zajednica imala prevagu nad širim udruživanjem. Naročito, jer je sam pojam nacije nastao tek relativno skoro, odnosno daleko iza vremena o kojem govorimo.

Mala, lokalna zajednica je sve svoje običaje i kultne radnje radije izvodila pod otvorenim nebom, nego u nekakvom zatvorenom prostoru ili građevini. Dugo nakon prelaska u hrišćanstvo, zadržao se pojam „zapisa“, odnosno nekog naročitog drveta, najčešće hrasta (ponekad i cera), oko kojeg se zajednica okupljala. Čak i danas postoje obilježena drveća koja su lokalnim zajednicama predstavljala mjesto okupljanja i sakralni prostor. Ta se ideja vraćala kroz mnoge istorijske periode kada su Srbi bili ugroženi i strah od zatvorenog ili obilježenog prostora bio sasvim realan.

Mnogi istoričari su govorili da su Sloveni bili prilično miroljubiv narod, koji nikada nije bio osvajački. Ta slika ne mora da bude sasvim realna, ali je svakako realnija u odnosu na narode koji su ih okruživali i koji su Slovene lovili kao divljač na dobroj cijeni po svjetskim pijacama robova. Stoga su Srbi bili poznati kao neko ko, uglavnom, nema osvajačke pretenzije i agresivan pristup prema okolnim narodima, ali i kao ljuti ratnici kada treba da odbrane svoje. Činjenica da su ratovi jedino što je stalno i sigurno u Evropi, stvorila je kod Srba jednu osobinu, koju još jedino kod jevrejskog naroda možemo da zapazimo, a samo i isključivo iz istog razloga: ulaganje u nematerijalne vrijednosti i vrijednosti koje su lako prenosive u teškim vremenima, zbjegovima i seobama.

Rane hrišćanske crkve kod Srba pravljene su kao veoma male i najčešće od drveta. I danas možemo da vidimo ponegdje, saučuvane iz mnogo kasnijeg perioda - crkve brvnare. U neke od njih može da stane jedva desetina ljudi. Takođe, po temeljima starih zidanih crkava iz perioda 10-11. vijeka vidimo da su to bile ništa veće građevine, osim katedralnih crkava, tj. sjedišta episkopija. To nam još jače potvrđuje činjenicu da je mala, lokalna zajednica, pleme, bratstvo kod Srba bilo važnije od ideje naroda. A vjera se ionako shvatala više kao svakodnevni život ili kult koji se vrši u svom domu, nego kao liturgijska zajednica, čiji će značaj tek vremenom i postepeno rasti kod Srba. Veće zajednice, kao okupljanje više lokalnih zajednica, pokretane su samo u vremenima ratova ili zbjegova.

Iz svega ovde navedenog, o počecima srpske kulture i duhovnosti, možemo izvući nekoliko zaključaka:

1.      Srbi veoma cijene formalni dio kulta, tj.običaj.

Otpočetka je običaj kod Srba igrao veoma ulogu, pa izreka: „Bolje je da selo propadne, nego u selu običaj!“ živi i do dan danas. Očuvanje običaja bio je presudan faktor u vremenu primanja hrišćanstva. Upravo zahvaljujući običajima, a koji su spoj mnogih uticaja i spajanja građenih nekoliko hiljada godina na prostoru Balkana, hrišćanstvo je veoma brzo postala narodna vjera i lako se vezalo za dušu srpskog bića, istiskujući mnogoboštvo.  Običaj je, dakle, osnov začetaka kulture i duhovnosti kod Srba.

2.      Hrišćanski duh i duh paganizma čine specifičan spoj kod Srba.

Hrišćanska vjera se veoma lako primila i postala sastavni dio srpskog bića, istiskujući paganizam. Međutim, paganizam je uvijek nalazio svoj put da, kroz običaje, nekada zamaskiran, nekada sasvim otvoreno, nastavi da postoji. Paganizam se, tako, pokazao veoma vitalnim u okvirima srpske kulture, jer je sposoban da mijenja svoj oblik kako bi uvijek našao svoj put opstanka ispod hrišćanskog pokrivača. Na taj način, Srbi stvaraju svoju autohtonu hrišćansku kulturu u kojoj hrišćanstvo jeste temelj, osnov, a borba sa paganizmom stalno i iznova iznjedrava nove običaje, naročito tamo gdje i kada hrišćanstvo nema formalnu silu da ozbiljnije ugrozi paganizam.

Kao primjer, navešću da su kroz našu crkvenu istoriju postojale stare hrišćanske molitve i obredi koje su vršili sveštenici, a tiču se ubijanja vampira ili tjeranja vukodlaka i sl. Na taj način Crkva je oslikavala suzbijanje demonskog uticaja, prihvatajući paganske antropomorfne predstave i nazive za demone, tj. zle duhove. S druge strane, suprotan primjer te simbioze hrišćanstva i paganizma vidimo (sve do danas!) kroz čitave grupe ljudi (među Srbima) koji sebe nazivaju hrišćanima, ali ne prezaju od odlaska kod vračara, nadriljekara i gatara, ne praveći nikakvu razliku između hrišćanstva i paganizma u svom najgrubljem obliku.

3.      Nematerijalna kultura važnija od materijane

Od samih početaka srpske kulture, nematerijalna, duhovna kultura imala je veću važnost i odnosila prevagu nad materijanom. To, naravno, ne znači da Srbi preziru materijalno, još manje da ih uopšte ne zanima. Naprotiv, kroz srpske narodne nošnje, predmete za svakodnevnu upotrebu i kultne predmete, Srbi su stvorili jednu autentičnu materijalnu kulturu kojom se sa ponosom predstavljaju svijetu. I danas mnoga srpska folklorna društva pronose ljepotu naše tradicionalne kulture svuda gdje se pojave. Međutim, ona nematerijalna, duhovna, kao što je običaj, ali mnogo više muzika, simvolizam, epske pjesme, bajke, zagonetke itd. ističu duh srpske kulture. Čini se da materijalne stvari, kao npr. narodne nošnje, predstavljaju samo vidljivi dio one duhovne kulture Srba. Tim prije, jer je trnovit istorijski put Srba iznjedrio veću naklonost prema nematerijalnoj, lako prenosivoj kulturi, nego prema materijalnoj.

4.      Hrišćanski identitet srpske kulture i duhovnosti

Već više od hiljadu godina hrišćanstvo predstavlja jedan od najvažnijih temelja identiteta Srba. U tom periodu bilo je epizoda u kojima je hrišćanstvo progonjeno ili zabranjivano, ali je kroz nematerijalnu kulturu i tihu individualnu duhovnost uvijek nalazilo načina da opstane i, poput finiksa, ustane iz pepela još jače. Da je to tačno, mi danas svjedočimo svojim primjerom, kao jedna od najvitalnijih hrišćanskih zajednica na svijetu, bez obzira na sve što nas je snašlo u poslednjem milenijumu. A tako je samo zahvaljujući načinu na koji je taj temelj postavljen još onda kada smo tek bojažljivo dolazili u dodir sa hrišćanstvom i svjesno odlučili da ga prihvatimo.

Koliko je taj hrišćanski temelj ušao u samu srž srpskog narodnog bića i postao njen organski dio, govori nam i činjenica da Srbi, koji se odvajaju od tog temelja, primajući neku drugu vjeru, prestaju da budu Srbi. Oni sami sebe izopštavaju iz srpskog kulturnog kruga i od naroda kojem su pripadali, jer gube taj osnov, temelj, na kojem stoji sva srpska kultura i duhovnost. I to je jedna od specifičnosti srpske kulture i duhovnosti, jer u svim drugim narodima sasvim je prirodno da određene nacionalne grupe pripadaju različitim religijama ili religijskim grupama.

Zbog svega toga, iako na kulturnoj, civilizacijskoj i geografskoj razmeđi između hrišćanskog Istoka i hrišćanskog Zapada, Srbi su u stalnom trudu da se izdignu iznad civilizacijskog i Istoka i Zapada i ostanu doslijedni sebi i svojim specifičnostima. Mada smo kroz svoju istoriju ipak više naginjali ka Istoku, jer smo odatle dobijali više razumijevanja za očuvanje svog identiteta.

---

[1]U blizini sela Crnobuki, nalazište poznato kao GRADIŠTE – „Otvara prozor u istoriju makedonske civilizacije prije Aleksandra Makedonskog!“ – objašnjava Engin Nasuš, kustos-savjetnik i arheolog u Nacionalnom institutu i muzeju Bitolj.

PODELITE OVAJ TEKST NA: